ایمنی مواد شیمیایی
ساعت ۳:٤٩ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٧ بهمن ۱۳۸٩ : توسط : مهر یار موسی نژاد

 

فصل اول

 

مقدمه

در سال 1992 کنفرانس توسعه و محیط زیست ملل متحد UNCED در شهر ریودوژانیرو برزیل برگزار شد و ابعاد مختلف مسایل مربوط به ایمنی شیمیائی را مورد بررسی قرار داد.  در این اجلاس UNEP, ILO, WHOدر چهارچوب برنامــــه بین المللی ایمنی شیمیائی (IPCS) بعنوان هسته مرکزی و اساس همکاری بین المللی زیست محیطی در مورد مواد شیمیائی شناخته شدند. کمیته مقدماتی از(IPCS) خواست تا به مکانیسم بین الدولی برای ارزیابی خطر و مدیریت مواد شیمیائی بپردازد.

 

مجمع اول  : I Forum

 در سال 1994 سه ارگان UNEP, ILO, WHO کنفـــرانس بین المللی ایمنی شیمیائی را در استکهلم برگزار کرد.
 
مجمع بین الدولی ایمنی شیمیائی (IFCS) تأسیس و اولین نشست مجمع برگزار شد با تأسیس (IFCS) مکانیسم همکاری بیــن دولتها ، سازمانهای بین الدولی و سازمانهای غیر دولتی، ارتقاء ارزیابی در زمینه خطر و مدیریت مواد شیمیائی را تصویب کرد.

 

مجمع دوم  : II Forum

 در سال 1997 در اوتاوای کانادا برگزار شد ، توصیه ها و پیشنهادات در خصوص فصل نوزده دستور کار 21 و همچنین مسایل جدید از قبیل مواد شیمیائی خطرناک و ثبت انتشار مواد آلوده کننده (PRTR) به موضوعات قبل اضافه شد.

کمیته دائمی مجمع (FSC) نیز بعنوان مکانیسم های پاسخگوئی به تحولات جدید و ارائه مشاوره برای نشست های آتی تعیین شد.

 

اهمیت موضوع

 استفاده پایدار از مواد شیمیائی به منظور تأمین اهداف اجتماعی و اقنصادی با دیدگاه مدیریت صحیح مواد شیمیائی در قالب اصول توسعه پایدار و ارتقاء کیفیت زندگی باید مورد توجه قرار گیرد.

 

 درکشورهای در حال توسعه دو مسئله از مهمترین مسائل در زمینه مدیریت صحیح مواد شیمیائی است:

الف - فقدان اطلاعات علمی کافی در زمینه تعداد زیادی از مواد شیمیائی جهت ارزیابی خطر

ب - فقدان منابع برای ارزیابی خطر مواد شیمیائی که اطلاعاتی در زمینه آنها موجود است .

 

UNCED سندی را تحت عنوان "دستور کار 21" بعنوان برنامه اقدام برای توسعه پایدار پذیرفت ، فصل نوزده در دستور کار 21 می گوید:

 مدیریت دقیق و صحیح مواد شیمیائی راهبردی بین المللی برای اقدام میطلبد. اولویتهای چنین اقدامی شامل موارد زیر است:

1.      گسترش و سرعت بخشیدن به ارزیابی خطرات مواد شیمیائی

2.      هماهنگ سازی طبقه بندی و برچسب گذاری بر روی مواد شیمیائی

3.      تبادل اطلاعات در خصوص سموم و خطرات مواد شیمیائی

4.      پیش بینی برنامه های کاهش خطر

5.      توانمندسازی و تقویت ظرفیت های ملی برای مدیریت شیمیائی

6.       جلوگیری از حمل ونقل بین المللی و غیرقانونی مواد سمی و خطرناک

 

اجرای موفق شش برنامه پیشگفت در سطح بین المللی وابسته به هماهنگی های لازم است و در کشورهای در حال توسعه وابسته به تعیین و بکارگیری وسایل فنی، علمی ، فرهنگی، اقتصادی است.

 

مدیریت مواد شیمیائی

نیل به مدیریت صحیح مواد شیمیائی با هدف کاهش مخاطرات و پیشگیری از عوارض سوء در کلیه مراحل چرخه عمر ماده شیمیائی انجام می پذیرد که شامل مرحله تولید یا واردات ، انجام فرآیند ، نگهداری ، حمل و نقل ، توزیع ، کاربرد و دفع آن است.

 

هدف کلی

هدف از مدیریت صحیح مواد شیمیائی:

حفظ سلامت انسان و پیشگیری از عوارض سوء (مواد شیمیائی) بر محیط زیست است که با اقدامات زیر انجام
می پذیرد
:

 

 ارتقاء آگاهی :آموزش بخش های مختلف جامعه در خصوص مخاطرات مواد شیمیائی

 

پیشگیری : اتخاذ روش هائی برای جلوگیری و یا به حداقل رساندن آلودگی موادشیمیائی حوادث ، مسمومیتها

 

کنترل و مدیریت : مواد شیمیائی برای سلامت و محیط زیست در مراحل مختلف چرخه عمر می تواند مخاطره آمیز باشد ، بنابراین آمادگی و توانائی لازم در مواقع اضطراری جهت مقابله با بروز حوادث باید وجود داشته باشد.

 

اهداف برنامه مدیریت مواد شیمیائی

1.      کمک به بهبود و ارتقاء درک مخاطرات مواد شیمیائی و ایمنی تولید ، کاربرد، حمل و نقل و روش های دفع برای مسؤولین ، کارفرمایان ، کارگران و افکار عمومی

2.      کنترل انتشار مواد و محصولات خطرناک در طی چرخه عمر مواد شیمیائی

3.      جایگزین نمودن مواد و فرایندهای ایمن به جای انواع مخاطره آمیز آن به منظورکاهش احتمال خطر مانند اقدامات غیرشیمیائی جهت مبارزه با آفات و حشرات و بندپایان

4.      کاهش و بهینه سازی محتوای مواد شیمیائی وپس مانده های خطرناک

5.      کنترل و محدود نمودن واردات تولید کاربرد و دفع مواد و تولیدات خطرناک

6.       پیشگیری از حوادث شیمیائی و در صورت بروز کنترل عوارض سوء بر محیط و انسان

7.      کاهش باقیمانده سموم در موادغذائی ، آب آشامیدنی ، مواد مصرفی و محیط زیست

8.      پاکسازی محل های آلوده که از کاربرد غلط مواد شیمیائی بروز می کند

9.      افزایش سلامت افرادی که در معرض مواد خطرناک شیمیائی و سموم قرار گرفته اند

10.  کاهش تولید پس مانده های خطرناک و اجرای صحیح روش تصفیه و دفع زباله

 

زیر بنای مدیریت صحیح مواد شیمیائی همگام با اهداف اصلی در پیشگیری از اثرات سوء بر سلامت و محیط زیست در نظر گرفتن اصولی است که در طراحی و به روز نمودن سیاست ها در این زمینه است.

 

Ø     مسؤولیت در مدیریت ایمنی مواد شیمیائی با کلیه بخش های جامعه است.

Ø     مواد شیمیائی باید در راستای ارتقای توسعه پایدار بکار رود.

Ø     تعیین اولویت

Ø     توجه به روش ها و منابع آلوده کننده مواد شیمیائی مهم و چرخه کامل عمر موادشیمیائی

Ø     استفاده و تجارت موادشیمیائی و فن آوری های مربوط به آن نباید موجب به مخاطره افتادن سلامت افراد و محیط زیست شود.

Ø     تأکید بر پیشگیری : توجه به پیشگیری در منابع آلودگی و یا به حداقل رساندن آن در منبع بسیار مهمتر از پرداختن به مشکلات موجود و روش های رفع ، پس از ایجادآلودگی است.

 

 استراتژی های انتخاب یک برنامه ملی برای مدیریت صحیح مواد شیمیائی در جهت کاهش و پیشگیری از آلودگی و حفاظت از سلامت انسان و جلوگیری از تخریب محیط توجه و عمل به نکات زیر است :

o       استفاده بهتر و مؤثر تر از انرژی

o       استفاده از سوخت هائی که مقادیر کمتری ترکیبات سولفوره دارند

o       کاهش استفاده از بسته بندی های غیر ضـــروری که در اینصورت هزینه های دفع و دفن توسعه فن آوری هائی که زباله های جامد، مایع و گازی شکل را کاهش دهد

o       کاهش استفاده از آفت کش

o       گسترش استفاده از وسائل نقلیه عمومی به منظور کاهش استفاده از وسائل نقلیه شخصی

o       وضع قوانین و مقررات جهت جلوگیری از واردات مواد شیمیائی خطرناک نیز کاهش خواهد یافت.

o       استفاده از جدیدترین و مناسب ترین اطلاعات و ارزیابی های موجود علمی

o       تأمین تکنولوژی پیشرفته مناسب

o       در دسترس قرار گرفتن اطلاعات مربوط به مواد شیمیائی ، کاربرد مواد شیمیائی و خطرات آن برای آحاد جامعه، کارگران ، صنایع ، دولت و مسؤولین

o       برنامه ریزی در زمینه حوادث شیمیائی در مواقع اضطرار

o       برنامه کنترل مواد شیمیائی و سموم

 

 

پیشنهادات

همگام با برنامه های بین الدولی در زمینه مدیریت ایمنی شیمیائی تا سال 2006 اقدامات زیر باید صورت پذیرد:

 کودکان و ایمنی شیمیائی

·        ارتقاء آموزش و فراگیری ایمنی شیمیائی کودکان

·        کاهش و جلوگیری از در معرض بودن کودکان با مواد شیمیائی

·        تدوین استانداردهای مواد شیمیائی با محوریت سلامت کودکان 

 

 ایمنی شغلی و بهداشت محیط کار

·        ارتقاء نظارت بر مراکز کار و مراقبت از کارگران

·        ایجاد قوانین و مقررات در جهت مسؤولیت کارفرمایان ، شاغلین و دولتها در جهت ارائه گزارش ، جمع آوری و ارزیابی اطلاعات و اعلام آن به مراکز بین المللی کار

·        کمک به گسترش GHS در محیط های کار

 

 تبادل اطلاعات در زمینه مواد شیمیائی خطرناک

·        کلیه اطلاعات مربوط به مواد شیمیائی و خطرات آنها باید در دسترس آحاد جامعه قرار گیرد

·        صنایع اطلاعات در زمینه مواد خطرناک با حجم بالا را گزارش نمایند

·        دستورالعمل در زمینه چگونگی تبادل اطلاعات در زمینه مواد شیمیائی خطرناک باید تدوین گردد.

 

 مدیریت ریسک و کاهش آفت کش های سمی و خطرناک

·        اقدام در جهت کاهش حوادث در زمینه آفت کش های سمی ، تهیه و تدوین آئین نامه و مقررات

·        اولویت بندی در زمینه مدیریت آفت کش ها

 

 اقدامات پیشنهادی در زمینه تدوین آئین نامه و مقررات

·        ارتقاء مدیریت کلیه آفت کش ها

·        جانشین کردن آفت کش های بسیار خطرناک با آفت کش های ایمن

·        الصاق برچسب های مناسب ، بسته بندی مناسب

·        ایجاد و توسعه سیستم های ملی مراقبت و ارائه گزارش در خصوص مراکز سم شناسی

·        جلوگیری از انبار کردن آفت کش های بلااستفاده

·        ممنوع و محدود کردن دسترسی به آفت کش های بسیار خطرناک

 

 ظرفیت سازی

·        تأمین ظرفیت کافی و مناسب برای ایمنی شیمیائی

·        ترویج گزارش های موفقیت آمیز مدیریت مواد شیمیائی

·        تقویت تلاش های ظرفیت سازی

·        توجه به مکانیسم های مالی مشخص

 

 هماهنگ سازی طبقه بندی و برچسب گذاری مواد شیمیائی

·        کلیه کشورها باید سیستم هماهنگ جهانی را تا سال 2008 اجرائی نمایند.

 

 جلوگیری از حمل و نقل غیر قانونی سموم و تولیدات خطرناک

·        تأمین منابع مالی و فنی

·        اتخاذ تصمیم در خصوص جلوگیری از حمل و نقل بین المللی غیر قانونی مواد شیمیائی

 

 اولیه ترین و مهمترین گام هائی که در کشور در جهت مدیریت ایمنی مواد شیمیائی باید برداشته شود :

" ارزیابی مخاطرات ، اجرای سیاست ها و برنامه های مدیریت مواد شیمیائی به روش گام به گام از طریق تهیه پروفایل ملی ایمنی شیمیائی می باشد. "

 

پروفایل ایمنی شیمیایی چیست ؟

یک ارزیابی سیستماتیک از زیر ساخت های موجود برای مدیریت ایمنی مواد شیمیائی و شناسائی مشکلات اصلی و نقاط بحرانی است.

 

ریچ (REACH)

ریچ نظام نامه ای است که به وسیله اتحادیه اروپا با هدف مدیریت و کنترل مخاطرات و احتمالات آسیب زا برای سلامتی و ایمنی انسان و محیط زیست که در مراحل تولید و ساخت، واردات و استفاده مواد شیمیایی بروز
می کنند، تدوین شده است.

واژه ریچ (REACH) اختصاری است از واژگان ثبت، ارزیابی و صدور مجوز مواد شیمیایی که مرحله سوم آن در واقع نوعی محدودیت و ممانعت استفاده از این مواد است، زیرا مواد شیمیایی خطرناک فقط پس از تصویب آژانس مواد شیمیایی اروپا (ECHA) قابل استفاده هستند.

بر اساس اساسنامه ریچ، همه محصولات شیمیایی صادراتی به اتحادیه اروپا باید زیر پوشش قانون ریچ قرار بگیرند و تمام تولید و وارد کنندگان این مواد باید آمار دقیقی از مواد تولید و وارد شده ارائه کنند و هیچ شرکتی حق تولید و یا بازاریابی مواد ثبت شده را ندارد.

مواد موجود در حد و مقدار آستانه ثبت می شوند و در زمینه برخی مواد شیمیایی خطرناک ممکن است نیاز به گرفتن مجوز باشد.

افزایش ایمنی، سلامتی افراد و حفاظت از محیط زیست، صیانت و رشد توان رقابتی صنعت و ممانعت از گسیختگی بازار داخلی اروپا، شفاف سازی و رفع ابهام های مقرراتی، ائتلاف و یکپارچگی با شرایط و وضع بین المللی را از جمله مهم ترین اهداف اساسنامه ریچ می باشند.

الزامات ریچ از اول ژوئن 2007 برای همه صادر و وارد کنندگان مواد شیمیایی الزامی شده و آژانس مواد شیمیایی اروپا از سال 2008 شروع به ثبت نام این مواد کرده است.

مهلت پیش ثبت نام از اول ژوئن تا دسامبر2008 (دی ماه 87) است و پس از آن تنها در صورت ثبت کامل مواد شیمیایی امکان صدور و عرضه این محصولات وجود دارد.

 

فرهنگ ایمنی

امروزه  ۳ دیدگاه درباره فرهنگ ایمنی بیان میشود :

1.      دیدگاه سخت افزاری : تا چند دهه قبل دانشمندان برای کنترل زیان و کاهش آمار حوادث معتقد بودند که باید موانع وحفاظهای بیشتری را برای دستگاهها ساخت  ویا ابزار وماشین آلات ایمن تری را بوجود آورند ولی باز هم آمار حوادث صنعتی پایین نیامد!

2.      دیدگاه نرم افزاری: در این دیدگاه برای کنترل حوادث، کاهش ضایعات، آموزش بهتر، تهیه رویه ها، خط مشی ها و برنامه ریزی مدون مورد توجه قرار گرفت؛ ولی باز هم تاثیر چشمگیری در  کاهش آمار حوادث نداشت.

3.      دیدگاه زیست افزاری : در این دیدگاه انسان به عنوان عامل اصلی و تاثیر گذار بر حوادث مورد توجه محققین قرار گفت. پژوهشگران روی سیستم های ایمنی - ایمنی فرایند و مدیریتهای نوین  ایمنی کار کردند تا بلکه بتوانند از احتمال و شدت بروز حوادث بکاهند .با توجه به این که انسان موجود پیچیده از لحاظ روانی و رفتاریست هنوز نکات مبهم زیادی  وجود دارد که قضاوت در مورد اثر بخشی این روش را سخت ساخته است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل دوم

 مواد شیمیایی

 

طبقه بندی مواد شیمیایی

مواد شیمیایی بطور عمده به دو گروه بزرگ مواد معدنی و مواد آلی تقسیم بندی می‌شوند. هر یک از این دو گروه ، در دو مبحث شیمی آلی شیمی معدنی بررسی می‌شوند. در این مطالعه ، خواص فیزیکی و شیمیایی مواد آلی و معدنی ، منابع ، طریقه سنتز و واکنشها و ... مورد بررسی قرار می‌گیرند.

مواد شیمیایی آلی

در قدیم ، ماده آلی به ماده‌ای اطلاق می‌گردید که بوسیله بدن موجودات زنده ساخته می‌شد. تا اینکه در سال 1828 ، "وهلر" (Wohler) دانشمند آلمانی ، برای اولین بار جسمی به نام اوره به فرمول CO(NH2)2 را در آزمایشگاه از یک ترکیب معدنی به نام ایزوسیانات تهیه نمود و از آن پس معلوم شد که می‌توان مواد آلی را نیز در آزمایشگاه ساخت.

امروزه بیش از یک میلیون نوع ماده آلی شناخته شده است که بسیاری از آنها را در آزمایشگاهها تهیه می‌کنند. مواد آلی ، به مواد غیر معدنی گفته می‌شود و با مواد معدنی تفاوتهای کلی در چند مورد دارند.

مواد شیمیایی معدنی

اگر شیمی آلی به عنوان شیمی ترکیبات کربن ، عمدتا آنهایی که شامل هیدروژن یا هالوژنها به علاوه عناصر دیگر هستند، تعریف شود، شیمی معدنی را می‌توان بطور کلی به عنوان شیمی عناصر دیگر در نظر گرفت که شامل همه عناصر باقیمانده در جدول تناوبی و همینطور کربن ، که نقش عمده‌ای در بیشتر ترکیبات معدنی دارد، می‌گردد.

شیمی آلی - فلزی ، زمینه وسیعی که با سرعت زیاد رشد می‌کند، به علت اینکه ترکیبات شامل پیوندهای مستقیم فلز - کربن را بررسی می‌کند دو شاخه را بهم مرتبط می‌سازد. همانطوری که می‌توان حدس زد، قلمرو شیمی معدنی با فراهم کردن زمینه‌های تحقیقی اساسا نامحدود ، بسیار گسترده است.

مقایسه مواد آلی و مواد معدنی

مواد شیمیایی آلی و معدنی با همدیگر تفاوتهای کلی دارند که عبارتند از:

·         در تمام مواد آلی حتما کربن وجود دارد، در صورتی که مواد معدنی بدون کربن بسیارند. ضمنا در ترکیبات آلی ، اتمهای کربن می‌توانند با یکدیگر ترکیب شوند و زنجیرهای طویل تشکیل دهند، در حالی‌که این خاصیت در عناصر دیگر خیلی کمتر دیده می‌شود.

·         مقاومت مواد آلی در برابر حرارت از مواد معدنی کمتر است.

·         اغلب واکنش‌های میان مواد آلی کند و دو جانبه یا تعادلی هستند، در صورتی‌که اغلب واکنش‌های معدنی تند می‌باشند.

·         در ترکیبات آلی ، ممکن است 2 یا چند جسم مختلف با فرمولهای ساختمانی مختلف ، دارای یک فرمول مولکولی باشند که در این صورت به آنها ایزومر یا همفرمول گفته می‌شود. مثلا الکل معمولی C2H5OH با جسمی به نام اتر اکسید متیل CH3OCH3 همفرمول یا ایزومر است. زیرا هر دو دارای فرمول بسته یا مولکولی C2H6O هستند، در صورتی که پدیده ایزومری در ترکیبات معدنی وجود ندارد.

تقسیم بندی مواد شیمیایی آلی

عناصر تشکیل دهنده ترکیبات شیمیایی آلی به ترتیب فراوانی مطابق زیر است:
فلزات , هالوژنها , C , H , O , N , S , P , As . فراوانترین چهار عنصر N , O , H , C عناصر اصلی سازنده مواد آلی به حساب می‌آیند. زیرا اغلب اجسام آلی از این چهار عنصر تشکیل یافته‌اند و با توجه به همین مطلب ، مواد آلی را به چهار دسته کلی تقسیم می‌کنیم:

هیدروکربنهای ساده

ترکیباتی هستند که فقط از H , C درست شده‌اند و به همین دلیل ، هیدروکربن شده‌اند. آنها با فرمول کلی CxHy نمایش می‌دهند. بسته به اینکه y , x چه اعدادی باشند، هیدروکربنهای گوناگون یافت می‌شوند.

هیدروکربنهای اکسیژن‌دار

ترکیباتی هستند که از O , H , C درست شده اند و با فرمول کلی CxHyOz نشان داده می‌شوند.

هیدروکربنهای نیتروژن‌دار

ترکیباتی هستند که از N , H , C درست شده‌اند و با فرمول کلی CxHyNt نشان داده می‌شوند.

هیدروکربنهای اکسیژن و نیتروژن دار

ترکیباتی هستند که علاوه بر H ، C ، اکسیژن و نیتروژن و با فرمول کلی CxHyOzNt نمایش داده می‌شوند.

 

مخاطرات کار با مواد شیمیایی و ژنوتوکسیکولوژی شغلی

روند رو به رشد تولید مواد شیمیایی و مخاطرات ناشی از کار با آنها باب مبحث جدیدی رادر علم سم شناسی صنعتی Industrial Toxicology باز نموده که به آن ژنوتوکسیکولوژی شغلی یا سم شناسی ژنتیکی شغلی occupational genotoxicology اطلاق می گردد .

این واقعیت که مواد شیمیایی می توانند ایجاد موتاسیون ژنی( دگرگونی در ژن ) نمایند 20 سال پس از کشف خواص موتاژنیک یونیزان که توسط مولر (Muller) در آمریکا در اواخر سال 1920 انجام پذیرفت ، مشخص گردید. تشابه عمل بیولوژیک گاز خردل و اشعه ایکس در سال 1940 توسط شارلوت آمزباخ در اینبورگ تایید گردید .

زمینه تحقیقات موتاژنیز مواد شیمیایی در دهه اخیر سریعا پیشرفت نموده است و دلایل و شواهد متعددی بر این پیشرفت سریع دلالت می نماید .

دلیل اول این است که در سال حدود هزار ترکیب جدید شیمیایی تولید می شود . دلیل دوم بر طبق یافته های آمز و همکارانش در دانشگاه برکلی آن است که ارتباط بسیار نزدیکی بین مواد سرطان زا و موتاژن وجود دارد .

نگرانی پیرامون افزایش میزان شیوع موتاسیون در انسان موضوع اساسی سم شناسی ژنتیک است . موتاسیونها عامل تغییرات ارثی در مواد ژنتیک سلولی هستند که هم در سلولهای غیر جنسی ( سوماتیک ) و هم در سلولهای جنینی ( ژرمینال ) ایجاد می شوند. براساس شواهد ، بسیاری از موتاسیونهای ژرمینال ایجاد شده در ارگانیسمهای عالیتر ، زیان آور یا کشنده هستند . بنابراین افزایش ناگهانی قابل ملاحظه در میزان موتاسیونها در هر جانور و منجمله انسان، تهدیدی جدی بشمار می آیدء ضمن اینکه به علت طبیعت مغلوب بودن اکثر موتاسیونها ، بیماریها و اختلالات ناشی از آنها در نسلهای بعدی ظاهر خواهند شد .

 

اصول ایمنی مواد شیمیایی

اطلاعات مواد خطرناک جهت فراهم سازی خطوط راهنما برای استفاده عمومی از مواد خطرناک توسعه یافته است. این راهنما در راستای الزام OSHA  در راستای برنامه انتقال اطلاعات درباره خطرات نوشته شده است و باید همسو با اطلاعات MSDS توصیه شده فروشندگان مواد شیمیایی استفاده گردد. این راهنما جایگزین MSDS نیست.

مواد آتش گیر

·        در محلی که بصورت خاص برای مواد آتشگیر طراحی شده است انبار کنید.

·        از اینکه تهویه کافی در محل های استفاده و مصرف مواد آتشگیر تامین شده است اطمینان حاصل کنید.

·        هرگز آنها را در نزدیکی منابع گرما و ابزارهایی که جرقه ایجاد می کنند استفاده نکنید.

·        استعمال دخانیات در مناطقی که مواد آتشگیر نگهداری یا استفاده می شوند ممنوع می باشند.

·        در هنگام استفاده بخارات آنها را استنشاق نکنید و ماسک بزنید.

مواد سمی

·        تمام مواد سمی را در محلهای سرد، خشک ، با تهویه مناسب و دور از اسیدها، بازها و اکسید کننده ها نگهداری کنید.

·        از اینکه ظروف محتوی مواد سمی کاملا" در بسته بوده و در مقابل صدمات فیزیکی محافظت شده اند، اطمینان حاصل کنید.

·        از وجود تهویه کافی ( سیار یا ثابت ) در کلیه محلهای استفاده مواد سمی اطمینان یابید.

·        در هنگام استفاده بخارات آنها را استنشاق نکنید و ماسک بزنید.

·        از تماس مواد سمی با چشم، پوست و البسه خود خودداری کنید و با پوشیدن دستکش، پیش بند و عینکهای ضد آلودگی (splash-proof) از خود محافظت کنید.

·        سیگار کشیدن، نوشیدن، خوردن و استفاده از مواد آرایشی در کلیه محلهایی که مواد سمی استفاده یا نگهداری می شود ممنوع است.

مواد خورنده

·        مواد خورنده را در محلی مناسب، صندوق / قفسه های معین، در ظروف اصلی نگهداری کنید. مواد خورنده را از معرض اصطکاک و تکان دور نگهدارید.

·        هرگز اجازه ندهید مواد خورنده با پوست، چشمها و البسه شما در تماس باشد.

·        در زمانی که مواد خورنده را حمل می کنید عینک کاملا محافظ ضد آلودگی (splash-proof)، ماسک تمام صورت، دستکش لاستیکی، چکمه و پیش بند بپوشید.

·        از وجود تهویه کافی ( سیار یا ثابت ) در کلیه محلهای استفاده مواد خورنده اطمینان یابید.

·        در هنگام استفاده بخارات مواد خورنده را استنشاق نکنید. استفاده از ماسک الزامی است.

اکسید کننده ها

·        مواد اکسید کننده را در جای خنک نگه دارید. دمای نگهداری از 100 درجه فارنهایت (    درجه سانتیگراد) نباید تجاوز کند.

·        از اینکه اکسید کننده ها در محلهایی جدا از موادی چون مواد سوختی ، روغن، گریس، رنگ و محصولات سلولزی نگهداری می شوند اطمینان حاصل کنید.

·        هرگز یک ماده اکسید کننده را با ماده ای ناشناخته که علایم شناسایی ندارد مخلوط نکنید.

·        از اینکه اکسید کننده ها تنها توسط افراد مسئول جابجا و استفاده می شوند اطمینان حاصل کنید.

·        از تماس آنها با پوست، چشمها و البسه جلوگیری کنید. از دستکش، پیش بند و عینکهای ضد آلودگی (splash-proof) استفاده کنید

فصل سوم

پایش میزان تماس مواد شیمیایی

 

الف - حد تماس شغلی مواد شیمیایی

 

مواد شیمیایی معلق در هوا در غلظت های بخصوص فاقد اثرات سوء بر سلامتی انسان هستند بطوریکه اگر شاغلین بصورت مستمر و هر روز در تماس با این غلظت ها باشند عارضه ای در آنها بروز نخواهد کرد. این مقادیر را اصطلاحاّ حد تماس شغلی AOE ( Allowable Occupational Exposure ) می نامند.

بدلیل تفاوت در حساسیت افراد، این احتمال وجود دارد که درصد جزئی از شاغلین در تماس با غلظت های برابر یا حتی کمتر از حد تماس شغلی احساس ناراحتی نمایند و درصد جزئی تری نیز بصورت جدی تحت تاثیر قرار گرفته و عارضه قبلی آنها تشدید شده یا بیماری شغلی آنها پیشرفت نموده یا توسعه یابد.

علاوه بر حساسیتهای فردی عوامل دیگری نیز می توانند در تماس با غلظت های برابر یا کمتر از حد تماس شغلی در بروز اثرات سوء بر سلامتی موثر باشد از جمله خصوصیات ارثی و مادر زادی، سن، عادات فردی، استعمال سیگار، مواد مخدر، درمانهای داروئی و تماس های قبلی با مواد شیمیایی .

 

متوسط سنجش زمانی ( AOE-TWA) : عبارتست از متوسط غلظت مجاز ماده شیمیایی در 8 ساعت کار روزانه و 40 ساعت کار در هفته بطوریکه تماس مستمر و روز به روز با این مقدار تقریباّ در کلیه کارگران باعث ایجاد عارضه نامطلوبی نگردد مشروط بر آنکه فاصله زمانی بین پایان 8 ساعت کار و شروع مجدد آن کمتر از 16 ساعت نباشد زیرا گمان می رود دستگاه های دفاعی بدن بتوانند سموم حاصل از 8 ساعت کار را دفع و یا بوسیله پدیده های بیولوژیکی خنثی نمایند.

مجاز بودن نوسان غلظت به بالاتر از AOE به عواملی بدین شرح بستگی دارد : ماهیت آلاینده ، آیا آلاینده در غلظت های زیاد حتی در کوتاه مدت ایجاد مسمومیت می کند یا خیر؟ ، آیا اثرات آلاینده تجمعی است؟ و بالاخره طول و مدت زمانی که غلظت های بالا اتفاق می افتد.

 

حد تماس شعلی کوتاه مدت ( AOE-STEL) : عبارتست از غلظتی از ماده شیمیایی که تماس کوتاه مدت با آن باعث ایجاد عوارض ذیل نگردد:

الف تحریک    ب- تغییرات غیرقابل برگشت    ج- خواب آلودگی بنحوی که باعث ایجاد حادثه شده و یا عکس العملهای فرد برای دور شدن از عامل حادثه ساز مختل و یا کارآیی وی را کاهش می دهد.

این زمان نباید از 15 دقیقه تجاوز نماید.

 

حد تماس شغلی سقف ( AOE-C) : عبارت از غلظتی است که تماس شغلی با بیش از آن حتی برای یک لحظه مجاز نیست و غالباّ برای موادی استفاده می شود که اثرات آنی دارند.

 

دّز کشنده ( LD 50 -  Lethal Dose) : مقداری از یک ماده است که اگر از یک  راه مشخص ( راه ورود )  بر  روی  تعدادی  از  حیوانات آزمایشگاهی ( گونة‌ آزمایشی ) اثر کند و 50% آنها را بکشد . واحد آن mg / Kg میباشد

طبقه بندی سمیت بر حسب LD50

   سمومی کهLD50  آنها کمتراز0.025میلیگرم درکیلو گرم باشد به نام سموم بی نهایت سمی خوانده می شود .

   سمومی که LD50 آنها بین 0.025 تا 1 میلیگرم درکیلوگرم باشد به نام سموم خیلی سمی خوانده می شود .

  سمومی که LD50 آنها بین 1 تا50  میلیگرم در کیلوگرم باشد به نام سموم سمی خوانده می شود .

  سمومی که  LD50 آنها بین 50 تا 500 میلیگرم درکیلوگرم باشد به نام سموم متوسط سمی خوانده می شود .

  سمومی که LD50  آنها بین 0.5 تا 5 گرم درکیلوگرم باشد به نام سموم کم سمی خوانده می شود .

  سمومی که LD50 آنها بین 5 تا 15 گرم درکیلوگرم باشد به نام مادة غیرسمی خوانده می شود .

  سمومی که LD50 آنها بیش از 15 گرم درکیلوگرم باشد به نام مادة بی خطر خوانده می شود .

 

غلظت کشنده (LC 50 -  Lethal Concentration)

 حداقل غلظتی از سموم است که اگر در هوا یا آب مصرف شود ، 50 % حشرات یاآبزیان را از بین می برد ، واحد آن  PPM, PPB  و Mg/m3 می باشد .

 

مخاطرات بالقوه مواد شیمیایی که به شکل ذرات جامد یا مایع معلق همراه با هوای تنفسی وارد بدن می گردند بنا به دلایل زیر به اندازه ذرات و غلظت جرمی آنها بستگی دارد :

1.      تاثیر اندازه ذرات در تعیین محل ته نشینی آنها در سیستم تنفسی

2.      بسیاری از بیماریهای شغلی مرتبط با ذراتی هستند که در مناطق معینی از دستگاه تنفسی ته نشین
می شوند.

 

حد مواجهه مجاز (AOE) ذرات سیلیس آزاد کریستالی در ابعاد و اندازه معینی پیشنهاد گردیده است و از سالهای قبل مشخص گردیده که ارتباط معینی بین بیماری سیلیکوز و غلظت ذرات قابل استنشاق سیلیس آزاد کریستالی وجود دارد. اصول ذیل سبب بررسی مجدد سایر مواد شیمیایی است که بصورت ذره در محیط کار منتشر می گردند:

1.      برای هر ماده شیمیایی که بر سلامت انسان موثر است اندازه ذرات نقش تعیین کننده ای دارد.

2.      غلظت جرمی ذرات مزبور در حد مواجهه تاثیر گذار است.

 

حد مواجهه مجاز براساس اندازه ذرات و ابعاد به سه شکل بیان می شود:

1.      توده ذرات استنشاقی : شامل مواد شیمیایی می گردد که در صورت ته نشین شدن در هر قسمت از مجاری دستگاه تنفسی ایجاد مخاطره می کنند.

2.      توده ذرات توراسیکی : شامل آندسته از مواد شیمیایی می گردد که در صورت ته نشین شدن در هر قسمت از راههای هوایی ریه و ناحیه تبادل گازی ایجاد مخاطره می کنند.

3.      توده ذرات تنفسی : شامل آن دسته از مواد شیمیایی می گردد که در صورت ته نشین شدن در ناحیه تبادل گازی ( کیسه های هوایی ریه ) ایجاد مخاطره می کند.

 

در برابر گرد و غبار فیبروز که سبب ایجاد نسج التیامی در ریه می شوند، گرد و غبارهایی وجود دارند که موجب بیماری فیبروز نگردیده و اثرات سیستمیک ندارند مشروط بر اینکه شرایط تماس در حد منطقی حفظ شوند- و گرد و غبار بی اثر خوانده می شوند.

غلظت بیش از حد چنین گرد و غباری در هوای محیط کار موجب کاهش شدید قدرت رویت اشیاء و نشست ناخوشایند مواد در چشمها ، گوشها و مجاری تنفسی می گردد ( سیمان پرتلند ) و یا از راه واکنش شیمیایی یا مکانیکی در هنگام استعمال مواد پاک کننده پوستی موجب آسیب دیدگی پوست محافظ می گردد. همچنین در غلظت های پایینتر می توانند قابلیت پاک کنندگی ریه ها از ذرات مواد سمی را کاهش دهند.

میزان تماس شغلی با گرد و غبار بی اثر مشروط بر اینکه فاقد آزبست بوده میزان سیلیس کریستالی آن کمتر از یک درصد یاشد ، 10 میلی گرم در متر مکعب هوا تعیین شده است.

 

گازهای خفقان  آور

تعداد زیادی از گازها و بخارات وقتی در غلظتهای بالا در هوا وجود داشته باشند، می توانند بصورت یک عامل خفه کننده ساده بدون داشتن اثرات فیزیولوژیکی قابل ملاحظه دیگر عمل نمایند. به جهت آنکه در این موارد عامل محدود کننده، میزان " اکسیژن قابل دسترس " است.

نقصان اکسیژن هوای محیط به حد کافی هشداردهنده نیست و غالب مواد خفه کننده ساده بدون بو می باشند. تعدادی زیادی از خفه کننده های ساده دارای خاصیت انفجاری می باشند.

 

نمونه جدول حد تماس شغلی

 

ب - شاخص های بیولوژیکی تماس با مواد شیمیایی Biological Exposure Indices

 

پایش بیولوژیک ابزاری در دست پرسنل بهداشت حرفه ای برای ارزیابی میزان تماس کارگر با مواد شیمیایی است.
در حالیکه
با پایش هوای محیط کار می توان تماس استنشاقی کارگران با مواد شیمیایی موجود در محیط کار را از طریق اندازه گیری غلظت ماده شیمیایی در هوای محیط کار ارزیابی نمود و حدود مجاز TLV ( Threshold Limit Value ) را در این مورد مرجع قرار داد پایش بیولوژیک این امکان را فراهم می نماید که تماس کلی کارگران با مواد شیمیایی موجود در محیط کار از طریق اندازه گیری شناساگرهای مناسب در نمونه های بیولوژیک فراهم شده از کارگران در زمانهای مشخصی ارزیابی گردد و در این حالت شاخص های تماس بیولوژیک ( BELs ) بعنوان حدود مجاز ماخذ مورد استفاده قرار می گیرد.

شناساگر قابل اندازه گیری در نمونه های بیولوژیک ممکن است همان ماده شیمیایی مورد نظر یا متابولیتهای حاصل از آن و یا تغییرات بیوشیمیایی برگشت پذیر ناشی از آن ماده شیمیایی باشد.

می توان هر یک از شناساگرهای فوق را در نمونه های هوای بازدمی، ادرار، خون و یا سایر نمونه های بیولوژیک بدست آمده از کارگران جستجو کرد.

پایش بیولوژیک باید بعنوان مکمل پایش هوا مورد توجه قرار گیرد. بخصوص در مواردی که اینگونه پایش توام دارای امتیازاتی نسبت به پایش هوا به تنهایی باشد.

از پایش بیولوژیک می بایست در موارد زیر استفاده نمود :

­         مستدل نمودن پایش هوا

­         ارزیابی اثربخشی وسایل حفاظت فردی

­         تعیین قابلیت نفوذ مواد از راه پوستی و گوارشی

­         تعیین تماسهای غیر شغلی

 

نمونه جدول معرف های بیولوژیکی

منبع: کتاب حدود تماس شغلی عوامل بیماریزا- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل چهارم

علایم هشدار دهنده مواد شیمیایی

 

علامتهای هشدار دهنده به صورت برچسب روی ظروف مواد شیمیایی موجود هستند و مواد سمی (زهرآگین) ، مواد منفجر شونده ، مواد اکسید کننده ، خطر تابش لیزر ، مواد محرک مخاط (سوزش آور و آسیب رسان)، مواد خورنده ، تابشی که یونیزه نمی‌کند ، مواد بشدت آتشگیر ، مواد رادیواکتیو و... را نشان می‌دهند.

 

برخی از علایم ایمنی مواد شیمیایی :

                                   

مواد پرتو زا

مواد اکسید کننده

مواد منفجره

گاز آتشگیر

جامد آتشگیر

 

 

گاز غیرقابل آتشگیر

مواد خورنده

مواد آتشگیر

مواد مضر

خطرناک برای محیط زیست

 

مواد محرک

ماده منفجره

ماده سمی

مواد سمی

مواد رادیو اکتیو

 

 

 

لوزی خطر :

 

تقریبا”  کلیه  اطلاعات مربوط به خطرات مواد شیمیایی به طور اختصار در یک شکل چهارگوش ( لوزی خطر ) که این لوزی به 4 قسمت تقسیم و هر کدام با رنگ خاصی که مشخص کنندة‌ نوع خطر است مشخص می شود . برای مشخص کردن میزان شدت و ضعف هر کدام از این خطرات برای هر قسمت از لوزی اعداد صفر تا چهار تعریف شده   است . این اعداد برای هر نوع خطر به طور جداگانه ای معین شده است و افراد را از نوع و شدت خطر مواد آگاه میسازد .

                                                          راهنمای لوزی خطر

 

لوزی واکنش پذیریReactivity (زرد رنگ) :

0  معمولا پایدار          1  غیر پایدار در صورت گرم کردن                  2  امکان تغییرات شیمیایی وجود دارد

3  شوک شدید یا گرما موجب است سبب انفجار شود.               4  بسیار آتشگیر. ممکن است منفجر شود

لوزی آتشگیری Flammability( قرمز رنگ) :

0  نمی سوزد             1  برای آتش گرفتن باید پیش گرم شود           2  اگر به مقدار متوسطی حرارت ببیند

3  در دمای معمولی آتش می گیرد                 4  بسیار آتش گیر است

لوزی سلامتیHealth  (آبی رنگ) :

0  مواد معمولی           1  کمی خطرناک                  2  خطرناک از جمله برای دستگاه تنفسی

3  بسیار خطرناک- برای کلیه اعضای بدن                             4  کاملا خطرناک در صورت تماس با بخار و مایع

خطرات دیگر   Colorless ( سفید رنگ) :

W  با آب واکنش می دهد                              OX  عامل اکسید

COR خورنده                                            I  خطر اشعه

Acid   اسید                                              ALK  قلیا

 

 

 

 

 

 

 

فصل پنجم

عوامل زیان آور شیمیایی در فرآیندهای صنعتی

 

ایمنی استفاده از مواد شیمیایی

در تمام مدت آزمایش ، سلامتی آزمایشگر ، به طرز کار و رعایت نکات ایمنی آزمایشگاه بستگی دارد. مواد گوناگون اثرات مختلفی دارند مثلا آمونیاک و اسید سولفوریک سمی بوده و سبب تحریکات سیستم تنفسی ، پوست و چشم می‌گردد و اسید کلریدریک ، سبب سوختگی شدید می‌گردد و بخارات آن سمی بوده و حد آستانه مجاز آن ،
 2 قسمت در میلیون می‌باشد
.

بنزن ، یک ماده سرطان‌زا است و تنفس بخارات غلیظ آن ، باعث مرگ می‌شود. اشتعال نیترات اورانیم ، تولید گازهای سمی اکسید نیتروژن می‌نماید و حدآستانه مجاز بخارات آن ، %5 میلی گرم در متر مکعب هوا است. زکریای رازی در اثر تماس با مواد شیمیایی ، بینایی خود را از دست داد.

نکات ایمنی که باید رعایت شود

·         برای محافظت چشم خود در آزمایشهایی که احتمال خطر دارد، از عینک مخصوص استفاده کنید.

·         هر ماده شیمیایی باید سمی تلقی شود، مگر این که معلوم شود که سمی نیست.

·         قبل از استفاده از مواد شیمیایی ، برچسب روی آنها را بدقت بخوانید.

·         برای بو کردن هر ماده شیمیایی ، با تکان دادن دست ، بخار آن را بسوی بینی خود برانید.

·         از روشن کردن چراغ الکلی در مجاورت مواد نفتی ، بنزن ، حلال‌های آزمایشگاهی و سایر مواد آتش‌گیر خودداری کنید.

رقیق کردن اسیدهای غلیظ

هیچگاه ، آب به داخل اسید نریزید، زیرا حرارتی که از مخلوط کردن آب و اسید ایجاد می‌شود، باعث شکستن ظرف و یا پاشیدن اسید به خارج می‌گردد. برای رقیق کردن اسیدها ، همیشه اسید را قطره قطره روی آب سرد اضافه کنید و محلول را مرتبا بهم بزنید.

تماس بدن با مواد شیمیایی

در مورد تماس با مواد شیمیایی ، بسرعت موضع تماس را با آب یا ماده شستشو دهنده مناسب بشویید.

تماس بدن با اسیدها

موضع را با اب زیاد بشوئید و سپس با محلول بی‌کربنات سدیم رقیق آن را شستشو دهید.

تماس بدن با برم (Br2)

موضع را با گلسیرین بپوشانید تا برم ، جذب گلیسیرین شود و سپس آن را پاک کنید.


عینک ایمنی

ورود مواد شیمیایی به چشم

با آب سرد ، چشم را شستشو دهید. اگر ماده ، اسیدی باشد، از محلول بی‌کربنات سدیم یک درصد و اگر ماده ، قلیایی باشد از محلول بوریک اسید H3BO3 یک درصد برای شستشو استفاده کنید.

زخمی شدن دست یا پا

ابتدا با کمی اتانول شستشو دهید. سپس پانسمان نمائید. قرار دادن کاغذ صافی تمیز روی بریدگی برای چند لحظه از خونریزی جلوگیری می‌کند.

 

اثرات بیماریزای مواد شیمیایی

در صنایع شیمیایی نیز مانند سایر صنایع ، عوامل زیانبخش محیط کار اعم از شیمیایی ، فیزیکی ، بیولوژیکی و سایکولوژیکی (آسیبهای روانی) مطرح است. از آنجایی که بسیاری از مواد شیمیایی مورد مصرف در صنایع شیمیایی، دارای میل ترکیبی هستند و نیز به علت اینکه میل ترکیبی با اثرات و فعالیتهای بیولوژیک بطور موازی جریان می‌یابد، باید چنین انتظار داشت که دیر یا زود در افراد مورد تماس مواد شیمیایی ، مخاطرات و یا بیماریهای خاصی بروز نماید.

مواد شیمیایی فعال ، آثار زیانبخش خود را بین چند دقیقه تا چند سال بروز خواهند داد.

اثرات تحریکی

تماس بسیاری از اسیدها و قلیاهای آلی ، کانی و املاح فلزی و بالاخره حلالها با پوست بدن ، باعث تحریک آن شده، سبب پیدایش قرمزی ، تورم و سوزش می‌شود و در مراحل پیشرفته حتی باعث ایجاد تاول و زخم و از بین رفتن نسوج زیرپوستی می‌گردد. در حالیکه محرکهای قوی چون اسید سولفوریک ، اسید نیتریک ، سود سوزآور ، گاز اکسید اتیلن و کلرور کلسیم ممکن است اثر خود را در عرض لحظه‌ها تا ساعتها بروز دهند.


تحریک کننده‌های ملایم‌تر ، از جمله حلالهایی مانند کتون‌ها و استون و یا الکل و صابونها نیز ، آثار خود را بعد از روزهای تماس ، ظاهر می‌سازند.

·         در دستگاه تنفسی فوقانی ، اثر گازها و بخارات و ذرات مواد شیمیایی محرک ، ایجاد سوزش و آبریزی از بینی نموده و در مراحل پیشرفته ، باعث زخم تیغه میانی بینی و بالاخره ، سوراخ شدن آن می‌گردد.

·         این اثرات تحریکی در حلق و حنجره و مجاری تنفسی بزرگ و ریه‌ها نیز ظاهر شده و اثر خود را به صورت سوزش ، سرفه ، ایجاد خلط و تنگی نفس ظاهر خواهند نمود.

·         به علت اثر تحریکی مواد محرک در چشمها ، قرمزی ، ریزش اشک و فرار از نور ظاهر می‌شود.

·         در دستگاه‌ هاضمه ، اثر بخار اسیدها بر دندانها باعث از بین رفتن مینا و عاج و نهایتا فساد دندان می‌شود.

اثرات حساسیتی یا آلرژیک

اثرات آلرژیک بسیاری از مواد شیمیایی در پوست بدن شناخته شده ‌است. در مخاط دستگاه تنفسی فوقانی و تحتانی نیز اثرات آلرژیک بسیار شناخته شده‌اند. آسم آلرژیک ، در اثر مواد شیمیایی زیاد دیده می‌شود. در صنایع داروسازی و پلاستیک ، آسم شغلی مدتهاست مورد توجه قرار گرفته ‌است.

·         در صنایع داروسازی ، بیش از همه ، آنتی بیوتیک‌ها ایجاد آسم می‌نمایند.

·         در صنایع پلاستیک سازی ، بعضی از مواد اضافی که به‌عنوان سخت کننده یا کاتالیست بکار رفته‌اند و بندرت خود پلیمرها ، می‌توانند در دستگاه تنفسی مشکل ایجاد کنند و این آثار هم در مراحل ساخت و هم در مراحل مصرف آنها ممکن است پدید آید.

·         مواد بکار رفته در رنگها ، لاکها ، چسبها و ... می‌توانند ایجاد "برونکو اسپاسم" نمایند. این مواد ، سبب ایجاد نوعی آسم می‌شوند.

·         فرمالدئید در غلظت کم ، حساسیت دهنده و در غلظت بالا ، محرک است.

·         آنزیمهایی که بخصوص در پودرهای شستشو بکار برده می‌شوند، ایجاد حساسیت می‌کنند.

·         از فلزات ، املاح پلاتین که به عنوان کاتالیزور در صنایع شیمیایی ، عکاسی و داروسازی بکار می‌روند، نیز آلرژی بوجود می‌آورند.

·         "سریسین"  (Sericin)نیز که در صنایع ابریشم‌کاری و آرایشگاه‌ها مورد مصرف دارد، ممکن است چنین حالتی را بوجود آورد.

اثر خفه‌کنندگی یا جایگزینی با اکسیژن

بعضی از گازها نظیر متان ، هلیوم ، استیلن ، آرگون ، اتان ، اتیلن ، هیدروژن ، نئون ، پروپان ، پروپیلن به عنوان خفه‌کننده‌های ساده نامیده می‌شوند. به ‌این معنی که ‌این گازها در اصل سمی‌ نیستند، لیکن اگر نسبت آنها در هوای تنفسی به غلظت قابل توجهی برسد، باعث کاهش میزان اکسیژن هوای تنفسی شده و در نتیجه ، ایجاد خفگی می‌نمایند.

حداقل اکسیژن در هوای تنفسی نباید از 18 درصد حجمی ‌در فشار جو طبیعی کمتر باشد. ضمنا باید دانست که بسیاری از این گازها ، بدون بو بوده و خطر انفجار نیز دارند و از این بابت باید مورد توجه باشند.

 

اثرات سرطان‌زایی

سرطان به تنهایی بیش از عوامل دیگر موجب مرگ و میر بشر در جهان امروزی است. دوران نسبتا طولانی بیماری ، اشکال تشخیصی در مراحل اولیه و بالاخره درد که معمولا در مراحل آخر بیماری ظاهر می‌شود، افکار مردم آگاه جهان را به ‌این بیماری معطوف داشته و نبودن درمان قطعی بر این آشفتگی فکری ، پیوسته ‌افزوده ‌است. اطمینانی که کارگران از ایمن بودن کار با مواد سرطان‌زا می‌خواهند انعکاسی از نگرانی و توجهی است که همه مردم نسبت به چگونگی این بیماری و علت بروز آن دارند. برای رفع این نگرانی‌ها در عرض 40 سال گذشته کوشش زیادی در دو جهت زیر صورت گرفته‌ است:

·         هرچه بیشتر کیفیت و چگونگی بیماری‌زایی آن مشخص گردد. تلاشهای زیادی شده ‌است تا سرطان از لحاظ بیوشیمی ‌تعبیر و تفسیر شود.

·         عوامل بوجود آورنده سرطان شناخته شوند. اثرات آنزیمها در ایجاد این بیماری مطالعه شده‌، ولی نتیجه مثبتی بدست نیامده‌ است. این آنزیمها در نسوج سرطانی و سالم هر دو وجود دارند و اگر چه میزان آنها ممکن است متغیر باشد، ولی تغییرات آنزیمی ‌قابل توجهی از یک نوع تومور به نوع دیگر موجود است. بطوری که حقیقتا نمی‌توان یک آنزیم مخصوص و یا گروهی از آنزیمها را برای تغییر نسوج سرطانی و سالم مورد سنجش و آزمایش قرار داد.

متخصصین علم ژنتیک ، از تغییرات کروموزومی صحبت کرده‌اند، اما این تغییرات نیز در نوع مشخصی از تومور سرطانی در افراد مختلف و در حیوانات یکسان بوده‌ است. کشف بافت سرطانی ، نتایج امیدوار
کننده
‌ای به بار آورده و تا حدودی به شناخت چگونگی این بیماری کمک کرده ‌است.

 

مواد شیمیایی آلی سمی

مواد شیمیایی سنتزی ترکیباتی هستند که در طبیعت یافت نمی‌شوند و اغلب توسط شیمیدانان از اجسام ساده‌تر یا فروپاشی موادی با ساختار پیچیده‌تر ، سنتز می‌شوند. اکثر این مواد مصرف تجاری دارند و بخش اعظم آنها ترکیباتی آلی هستند که از نفت بعنوان منبع اولیه کربن در ساختمان این ترکیبات استفاده شده است. از ترکیبات آلی سنتزی که سمی هم هستند در مهار انواع آفتها استفاده می‌شود و سمیت این مواد ، موجب نگرانی از لحاظ سلامتی انسان و سایر موجودات و همچنین آلودگی محیط زیست شده است.


مواد شیمیایی سمی

 

آفت‌کشها

آفت‌‌کشها ترکیباتی هستند که یک موجود نامطلوب را از بین برده و یا با مداخله در فرایند تکثیر آنها ، جمعیتشان را مهار می‌کنند. خاصیت مشترک تمام آفت‌کش‌های شیمیایی این است که فرایند سوخت و ساز مهم موجوداتی را که این مواد برای آنها سمی است، مسدود می‌کنند. آفت‌کش‌ها بطور گسترده در مهار آفتهای کشاورزی مانند علف‌های هرز و همچنین حشرات مورد استفاده قرار می‌گیرند. آفت‌کش‌های سنتزی از همان اوایل مصرف بعلت تاثیری که در سلامت انسان در اثر مصرف مواد غذایی آغشته با این مواد شیمیایی دارند، موجب نگرانی بوده است.

تاریخچه استفاده از آفت‌کش‌ها

یونانیها حدود 1000 سال پیش از میلاد برای ضد عفونی کردن خانه‌های خود از حاصل از سوزاندن گوگرد جامد استفاده می‌کردند. این عمل تا قرن نوزدهم با وارد کردن این عنصر در شمع مورد استفاده قرار می‌گرفت. استفاده از آرسنیک و ترکیبات آن برابر مهار حشرات حداقل به سال 900 میلادی بر می‌گردد و از اواخر قرن نوزدهم تا جنگ جهانی دوم کاملا گسترش یافت.

سبز پاریس که نمک مس با یون آرسنیک است، حشره‌کش معروفی است که در سال 1867 معرفی شد. ترکیبات آرسنیک در دهه‌های 1930 تا 1950 بطور گسترده مورد استفاده قرار می‌گرفت تا اینکه در سالهای 1940 تا 1950 صنایع شیمیایی آمریکا مقادیر زیادی از آفت‌کش‌های جدید بویژه حشره‌کش‌ها را که ترکیبات آلی کلردار بودند، تولید کردند.

انواع آفت‌کش‌ها

آفت‌کش‌ها انواع مختلفی دارند، اما پرکاربردترین آنها عبارتند از:

حشره‌کش‌ها

حشره‌کش‌ها هزاران سال است که توسط مردم استفاده می‌شوند. انگیزه اصلی برای استفاده از آنها ، مهار امراضی است که حشرات ، ناقل آن هستند. مالاریا ، تب زرد و ... نمونه‌هایی از این امراض هستند. عامل دیگر استفاده از حشره‌کش‌ها این است که حشرات به محصولات غذایی آسیب می‌رسانند.


از مهمترین حشره‌کش‌ها می‌توان ترکیبات آلی کلردار مانند ددت را نام برد که در گذشته بصورت گسترده مورد استفاده قرار می‌گرفت. توکسافنها و سیکلوپنتادی‌انهای کلردار شده مانند هپتا کلروآلدرین جزء مواد آلی حشره‌کش‌ها محسوب می‌شوند. امروزه از حشره‌کش‌های آلی فسفات‌دار که مدت زیادی در محیط زیست انبار نمی‌شوند، استفاده می‌شود.


علف‌کش‌ها

این مواد اغلب برای از بین بردن علفهای هرز بدون آسیب رساندن به محصولات اصلی بکار می‌رود. در اوایل قرن بیستم از نمکهای معدنی مثل (سدیم کلرات) بعنوان افشانه‌های علف‌کش استفاده می‌کردند. بعدها ترکیبات آلی آرسنیک‌دار جای آنها را گرفتند. ولی امروزه علف‌کش‌های معدنی و آلی فلزی بدلیل دوام آنها در خاک از دور خارج شده‌اند و ترکیبات کاملا آلی جای آنها را گرفته‌اند که می‌توان بعنوان مثال به علف‌کش‌های تری‌آزین اشاره کرد که آترازین مشهورترین عضو این گروه برای نابود کردن علفهای هرز مزارع ذرت بکار می‌رود.

قارچ‌کش‌ها

قارچ‌کش‌ها برای مهار کردن رشد انواع مختلف قارچ‌ها بکار می‌رود. گوگرد به شکل گرد و افشانه بعنوان قارچ‌کش برای مبارزه با زنگ‌زدگی گردمانند روی گیاهان استفاده می‌شود. هگزاکلروبنزن بعنوان یک قارچ‌کش کشاورزی برای محصولات گندم مصرف می‌شود. از ترکیبات آلی جیوه‌مانند متیل جیوه هم بعنوان قارچ‌کش برای محافظت دانه‌های گندم استفاده می‌شود.

تاثیر ترکیبات آلی سمی بر روی محیط زیست

در ترکیب اکثر آفت‌کش‌های آلی از کلر استفاده می‌شود. شکستن پیوند کلر و کربن دشوار است و حضور کلر باعث کم شدن واکنش‌پذیری سایر پیوندها می‌شود. هرچند این خاصیت باعث دوام بیشتر آفت‌کش می‌شود، اما با وارد شدن ترکیبات آلی کلردار به محیط زیست تخریب آنها بکندی صورت می‌گیرد و باعث تراکم آنها در محیط زیست می‌شود. ترکیبات کلردار آلی آبگریزند. اما در چربی‌ها حل می‌شوند. این خاصیت سبب جمع شدن آنها در بافت چربی انسان و موجودات دیگر می‌شود.

 

مواد رادیو اکتیو

هسته‌های پرتوزایی که بر اثر فرآیندهای سوخت و سازی یا به راههای دیگر وارد یاخته زنده می‌شوند، دوز جایگزین شده‌ای را بوجود می‌آورند که ممکن است بسیار بالا و از لحاظ کیفی با دوز دریافتی از چشمهای خارجی متفاوت باشد. چون اغلب این هسته‌های پرتوزای ته‌نشین شده ، چشمه‌های تابش با LET (انتقال خطی انرژی) بالایی


علامت مشخصه رادیواکتیویته

هستند، فقط در شرایط نسبتا غیر عادی سیستمهای زنده ، مخصوصا انسانها در معرض تابش با LET بالا از چشمه‌های خارجی قرار می‌گیرند.

چنین شرایطی می‌تواند شامل پرتو گیری شغلی در حوالی شتابگرهای بزرگ تجربی ، یا پرتو گیری شغلی فضانوردان از ذرات باردار سنگین پُرانرژی موجود در فضای ماورای زمین باشد. وقتی هسته‌های پرتوزا وارد سیستم زنده می‌شوند، تابشهای LET بالای ناشی از واپاشی آنها، اهمیت پیدا می‌کند. مثلا وقتی ذرات آلفا از سیستمهای زنده خارج هستند، نمی‌توانند دوز قابل ملاحظه‌ای را به یاخته‌هایی تحویل دهند که پس از جذب در بدن در آنها جایگزین می‌شوند.

مسیرهای ورود هسته‌های پرتوزا

سرنوشت سوخت و ساز هر هسته پرتوزا ، این حقیقت را تغییر نمی‌دهد که این هسته می‌تواند واپاشیده و انرژی آزاد کند. مسیر آن در هر سیستم فعال سوخت و سازی یاخته اندام یا انسان را واکنش پذیری عنصر مادر و واکنش پذیری شکل شیمیایی و فیزیکی آن تعیین می‌کند. منظور از حالت اخیر ، انحلال ‌پذیری ، حالت والانس ، شکل نمکی و محیط شیمیایی که جسم در آن قرار دارد، مانندPH محیط است.


برای یادآوری پیچیدگی مسیرهای منتهی به جایگزینی پرتوها در اندامی از بدن انسان ، مثال مسیرهای زیست شناختی ید و ایزوتوپهای آن به اختصار بیان می‌شود.

  • عنصر ید موجود در محیط می‌تواند از ساده‌ترین راه موجود ، یعنی از راه استنشاق نوکلوئید وارد بدن شود. نوکلوئید ضمن حرکت در سطح حفره‌دار ریه ، به جریان خون وارد می‌شود، طبق مسیرهای سوخت و سازی متداول ، ید یا یدید موجود در خون توزیع می‌شوند. مسیر استنشاق ورودی ، جز در شرایط غیر عادی و محدود ، از کمترین اهمیت برخوردار است.
  • مسیر دیگر ، بلعیدن است. ید موجود در افشانه‌ها یا ید آزاد در حالت بخار را گیاهان سبز ، با رسوب در سطح برگها یا انتقال سوخت و سازی به داخل محتویات یاخته‌ای جذب می‌کنند. انسان می‌تواند این سبزی‌ها را بخورد که به جذب آن از طریق فرآیندهای عادی معدی - روده‌ای می‌انجامد. آنچه اهمیت بسیار بیشتری دارد، خوردن شیر حیوانات اهلی است. گاو مقدار زیادی علف سبز می‌خورد و ید جذب شده از این مواد غذایی در شیر ظاهر می‌شود.
  • آیا گوشت حیوانات اصلی هم چشمه مهمی از نوکلوئیدهای ید به شمار می‌آید؟ پاسخ منفی است، زیرا تمام رادیو نوکلوئیدهای ید ، کوتاه عمر هستند. قبل از اینکه گوشت وارد زنجیره مصرف شود، بر اثر پرتوزا ، از بین می‌روند.
  • مسیر سومی نیز وجود دارد اما این مسیر ، معمولا خالی از اهمیت است. این مسیر تزریق است. ورود مستقیم نوکلوئید به جریان خون وقتی صورت می‌گیرد که در پزشکی هسته‌ای برای مقاصد تشخیصی یا درمانی از هسته‌های پرتوزا ، بهره می‌گیرند. دیگر از صورتهای تزریق با نفوذ تصادفی مواد دارای آلودگی سطحی با هسته‌های پرتوزا در پوست است. این امکان معمولا به کاربردهای مواد پرتوزا ، در حوزه کارهای شغلی مربوط است.

بخشهای تبادل مواد پرتوزای ورودی به بدن

چهار بخش اساسی بدن وجود دارد که در آنجا تبادل مواد پرتوزای ورودی به بدن صورت می‌گیرد:

1.      ریه‌ها و دستگاه تنفسی فوقانی

2.      دهان و دستگاه معدی - روده‌ای

3.      دستگاه جریان خون شامل قلب و کلیه

4.      دستگاه جریان لنفاوی همراه با گره‌های لنفاوی وابسته

مسیر تزریق که ذکر شد، جز در موارد خاص ، اهمیت چندانی به عنوان مسیر روده‌ای هسته‌های پرتوزا ندارد. تزریق، بسادگی ، هسته‌های پرتوزا را وارد جریان خون می‌کند. سایر مسیرهای ورودی ، بلعیدن و استنشاق ، اساسا عامل ورود ناآگاهانه هسته‌های پرتوزا به بدن بشمار می‌آیند.

بلعیدن

  • موادی که به صورت محلول یا نامحلول به حفره دهانی راه می‌یابند، پس از ورود از طریق دهان ، خارج نمی‌شوند. علاوه بر آنچه مستقیما وارد حفره دهان می‌شود، بخش ناشی از فعالیت پاکسازی بخشهای فوقانی درخت نای - نایژه‌ای نیز به آن افزوده می‌شود. ذراتی که از طریق بینی یا دهان وارد دستگاه تنفسی می‌شوند، بر حسب اندازه ، در دیواره‌های ناحیه نای - نایژه فوقانی رسوب می‌کنند یا به ریه وارد می‌شوند.
  • ذراتی که در ناحیه نای - نایژه فوقانی ته‌نشین شده‌اند، بر اثر عمل مُژکی که در سطوح مجرایی بخش فوقانی این اندام به وقوع می‌پیوندند، به طرف بالا رانده می‌شوند. این مواد وارد دهان و پس از ورود به ماده مخاطی معمولا قدرت داده می‌شوند. این مواد قسمت عمده ای از بار بلعیدنی را تشکیل می‌دهند، به خصوص هنگامی که پرتودهی در محیط شدیدا غبار آلود یا در هوای مرطوب صورت گیرد.
  • مواد پرتوزا پس از بلعیدن همان مسیر عادی سایر موادی را که از دستگاه نای - نایژه می‌گذرند، دنبال می‌کنند. مهمترین نکته در تعیین مقدار هسته‌های پرتوزای جذب شده از بلعیدن ، انحلال پذیری آنها در محیط شیمیایی دستگاه گوارش است که در معده شدیدا" اسیدی و در روده کوچک فوقانی ، قلیایی است. هر چیزی که در سطوح معده - روده‌ای منتقل نشود، سرانجام از طریق فضولات دفع می‌شود.
  • جذب از دستگاه معدی - روده‌ای می‌تواند مستقیما به دستگاه گردش خون یا با احتمال کمتر به جریان لنفاوی صورت گیرد. یکی از مشکلات مسیر معدی - روده‌ای عبارت است از احتمال ترشح صفراوی حاوی هسته‌های پرتوزای گردآوری شده از یکی از مسیرهای گردش یا هر دوی آنها در کبد به داخل دستگاه معدی - روده‌ای.

استنشاق

  • برای ملاحظه ترابرد و جایگزینی هسته‌های پرتوزا در بدن انسان می‌توانیم دستگاه تنفس را به سه ناحیه تقسیم کنیم که دارای ویژگیهای کاملا متمایزی برای نگهداری مواد ورودی به آن ، بدون توجه به پرتوزا بودن یا نبودن آنها هستند. این نواحی عبارتند از:

    مجراهای بینی (Nasal Passages) ، درخت نای - نایژه‌ای (tracheobrancheal tree) و پارانشیم عمق ریه. نفوذ مواد موجود در هوا به این نواحی را خواص آئرودینامیکی ذرات استنشاق شده ، تعیین می‌کند.
  • پس از نفوذ ذرات هوابرد کوچکتر به ریه و ته‌نشینی در سطوح مجاور هوای ریه ، سرنوشت نهایی ماده پرتوزایی که مثلا پس از خوردن به ذره ملحق شده است، به حالت شیمی فیزیکی ماده ، بستگی دارد. موادی که در PH اساسا خنثی سطوح ریه محلول هستند، به سرعت در محیط آبی آن حل می‌شوند و با انتقال در دیواره خانه‌خانه‌ای آن به سیستم آوندی می‌روند. فراوانی کاهنده‌های فشار سطحی موجود در سطح ریه ، این فرآیند را عملا آسان می‌کند.
  • اگر ماده پرتوزا نامحلول یا به صورت اندکی محلول و به صورتی باشد که محیط سطح ریه نتواند آن را تغییر دهد، بیگانه‌خواری ریه آن را از بین می‌برند. این ذرات بیگانه‌خواری شده سرانجام در گره‌های لنفاوی مجاور مستقر می‌شوند. ذره برای مدتی در این مکان باقی می‌ماند. اگر رادیو نوکلوئید ته‌نشین شده در گره لنفی اندکی محلول باشد، بخش محلول آن در هنگام عبور از گره به لنف منتقل می‌شود.

سرانجام لنف گرد آوری شده ، در جریان آوندی تخلیه و ماده محلول ، طوری توزیع می‌شود که گویی مستقیما به جریان خون وارد شده است. سوخت و ساز هسته‌های پرتوزایی که از طریق تنفس به بدن وارد شده اند، وقتی وارد سیستم آوندی شوند، به صورت هسته‌های پرتوزایی است که از طریق مجرای معدی - روده‌ای جذب شده‌اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل ششم

MSDS  مواد شیمیایی

 

MSDS از حروف اول کلمات: Material (مواد) ، Safety (ایمنی) ، Data (اطلاعات) و Sheet (برگه یا ورقه) تشکیل شده و به برگه یا فرمی اطلاق میشود که اطلاعات ایمنی ماده روی آن درج شده باشد.


وجود برگه اطلاعات ایمنی در کنار
ماده، اطلاعاتی فراهم می‌کند که مصرف کننده با کسب آگاهی، قادر خواهد بود از خطرات و ضایعات ناشی از استفاده، جابجایی و انبارش ماده آن در امان باشد. بدین ترتیب که اطلاعات مندرج در MSDS هر مادهای بیانگر این است که نحوه صحیح استفاده از آن باید چگونه باشد، در چه درجه حرارت و چه نوع محیطی باید نگهداری شود، در انبارش و جابجایی آن چه نکات ایمنی باید رعایت شود و در صورت بروز خطر نحوه مقابله با عوارض آن ماده چگونه خواهد بود.

 

مندرجات کامل یک برگه اطلاعات ایمنی مواد شامل موارد ذیل است:

1 . شناسنامة ماده

 

 

 

 

 

 

فرمول شیمیایی

 

 

 

 

 

WHMIS

 

 

 

 

 

2 . لوزی خطرات

 

 

 

 

 

 

F

H

R

C

خطرات آتش گیری

 

 

 

 

 

 خطرات واکنش زدایی

 

 

 

 

خطرات جانی و بهداشتی

 

 

 

 

خطرات دیگر

 

 

 

3 . حدود تماس و مقادیر خطرناک

 

 

 

دّز کشنده 

 

 

 

 

طبقه بندی سمیت بر حسب LD50

 

 

غلظت کشنده

 

 

 

 

 

حد مجاز 8 ساعته

 

 

 

 

 

حد تماس مجاز کوتاه مدت

 

 

 

 

آستانة بو

 

 

 

 

 

 

 حد به فوریت خطرناک برای سلامتی و حیات

 

 حد پائین انفجار

 

 

 

 

 

حد بالای انفجار

 

 

 

 

4 . مشخصات فیزیکی و شیمیایی

 

 

 

 

غلظت

 

 

 

 

 

 

نقطة جوش

 

 

 

 

 

 

نقطة ذوب

 

 

 

 

 

 

نقطة انجماد

 

 

 

 

 

 

حالت فیزیکی

 

 

 

 

 

نقطة آتش گیری

 

 

 

 

 

دمای خود اشتعالی

 

 

 

 

 

فشار بخار

 

 

 

 

 

 

چگالی بخار

 

 

 

 

 

 

وزن مولکولی

 

 

 

 

 

وزن مخصوص

 

 

 

 

 

میزان تبخیر

 

 

 

 

 

 

PH

 

 

 

 

 

 

5 . اقدامات آتش نشانی

 

 

 

 

 

قابلیت اشتعال

 

 

 

 

 

خطرات انفجار یا آتش سوزی

 

 

 

انواع خاموش کننده

 

 

 

 

 

 

خاموش کننده آبی

 

 

 

 

 

خاموش کننده پودری

 

 

 

 

خاموش کننده گازی

 

 

 

 

 

خاموش کننده فوم

 

 

 

 

 

 

طبقه بندی فوم

 

 

 

روش اطفاء

 

 

 

 

 

 

البسه آتش نشان

 

 

 

 

6 . روش مقابله با شرایط اضطراری

 

 

 

7 . روش مقابله و دفع نشتی و ضایعات

 

 

8 . خطرات زیست محیطی

 

 

 

 

9 . اطلاعات مربوط به واکنش ماده

 

 

 

 

ثبات

 

 

 

 

 

 

 

پلیمراسیون

 

 

 

 

 

 

مواد ناسازگار

 

 

 

 

 

10 . خطرات بهداشتی

 

 

 

 

 

اثرات حاد

 

 

 

 

 

 

اثرات مزمن 

 

 

 

 

 

 

مواد خفه کننده

 

 

 

 

 

 

خفه کننده ساده

 

 

 

 

 

خفه کننده شیمیایی

 

 

 

11 . کمکهای اولیه

 

 

 

 

 

12 . روش جابجایی و انبارداری

 

 

 

13 . اطلاعات کنترلی

 

 

 

 

 

14 . وسایل حفاظت فردی

فیلتر و ماسکهای ضد گاز 

قهوه ای

خاکستری

سفید

قهوه ای

سفید

خاکستری

خاکستری

قهوه ای

زرد

سبز

زرد

سبز

  

 

 

طبقه بندی فیلترهای گازی

 

 

 

 

طبقه بندی فیلترهای گرد و غبار

 

 

15 . حمل و نقل

 

 

 

 

 

 

CAS

 

 

 

 

 

 

 

UN NO

 

 

 

 

 

 

NA

 

 

 

 

 

 

 

TDG

 

 

 

 

 

 

16 . سایر اطلاعات

 

 

 

 

 

 

آئروسل

 

 

 

 

 

 

علائم هشداردهنده و طبقه بندی آنها   

 

 

فرمول تبدیل ppm بهmg / m3

 

 

 

توضیحات :

1- شناسنامة ماده :

فرمول شیمیایی : نوع و تعداد دقیق اتمها را در یک مولکول ، نشان می دهد .

 

Workplace Hazardous Materials Information System : WHMIS

سیستم اطلاعاتی خطرات مواد در محل کار می باشد که بمنظور حفاظت کارکنان و اطلاعات ضروری دربارة خطرات مواد تهیه شده است .که این طبقه بندی به شرح زیر می باشد :

‍Class D : مواد واگیردار و سمی

 

Class A : گاز متراکم

       1 .  ماده بشدت و فوری اثر سمی دارد

 

Class B : ماده قابل احتراق و اشتعال

                  A . مادة خیلی سمی

 

               1 . گاز قابل اشتعال

                  B . مادة سمی

 

 

               2 . مایع قابل اشتعال

             2 . ماده اثرات دیگر سمی دارد

 

               3 . مایع قابل احتراق

                 A . مادة خیلی سمی

 

              4 . جامد قابل اشتعال

                 B . مادة سمی

 

 

              5 . آئروسل قابل اشتعال

             3 . مادة خطرناک عفونی

 

              6 . مواد واکنش پذیر قابل اشتعال

Class E : مادة خوردنده

 

 

Class C : مادة اکسید کننده

Class F : مادة واکنش پذیر خطرناک

 

 

 

2- لوری خطرات

قبلا توضیح داده شده است.

 

3- حدود تماس و مقادیر خطرناک

 قبلا توضیح داده شده است.

 

4- مشخصات فیزیکی و شیمیایی

غلظت : فرآیند افزایش اجسام جامد یا مقدار ماده حل شده در واحد حجم محلول می باشد .

نقطة جوش : دمایی است که در آن دما ، فشار بخار یک ماده برابر با فشار اتمسفر می شود یا دمایی است که در آن انتقال از فاز مایع به فاز گاز صورت می گیرد .

نقطة ذوب : دمایی است که در آن دما ، جامد به مایع تبدیل می شود .

نقطة انجماد : دمایی است که در آن دما ، مایع به جامد تبدیل می شود .

حالت فیزیکی : حالت یک مادة شیمیایی در شرایط نرمال را نشان می دهد .

نقطة آتش گیری : درجه حرارتی است که در آن درجه حرارت به اندازة کافی گاز و بخارات قابل اشتعال در سطح یک ماده سوختنی جمع می شود که به محض نزدیک شدن جرقه در مجاورت هوای کافی ، آن بخارات شعله ور می شوند. در حقیقت نقطة آتش گیری نقطة منحنی فشار بخار سوخت مورد نظر و حد پایین قابلیت اشتعال است .

دمای خود اشتعالی : کمترین درجه حرارت جهت شروع احتراق مادة سوختنی ( بدون منبع آتش زنه ) می باشد . این بدان معناست که در شرایطی خاص بعضی از مواد بخودی خود ایجاد حریق می نمایند .

فشار بخار : نیرویی است که بخارهای حاصله از مایع درون یک ظرف به دیواره ظرف وارد می سازند یا به عبارت دیگر نیرویی است که باید بر مایع وارد آید تا از بخار شدن بیشتر آن جلوگیری شود .

چگالی بخار : وزن یک واحد حجم از گازهای خالص یا بخار به همان مقدار هواست .

29 / وزن مولکولی = دانسیتة بخار

وزن مولکولی : مجموع وزن اتمی تمام اتمهای موجود در یک مولکول می باشد .

وزن مخصوص : نسبت وزن یک ماده جامد یا مایع به همان حجم از آب می باشد .

میزان تبخیر : مقداری از مایع است که در حرارت و فشار داده شده به حالت بخار در آید معمولا” در استاندارد ها میزان تبخیر بوتیل استات برابر با یک و بقیة‌ مواد با آن مقایسه می شوند .

PH : به اسیدیته یا قلیائیت یک محلول اطلاق می شود و غلظت یون هیدروژن را نشان می دهد که اگر مقدار آن برابر 7 به محیط خنثی معروف است و اگر مقدارآن کوچکتر از 7 ، محیط اسیدی و اگر بالاتر از 7 ، محیط بازی است PH در واقع منفی لگاریتم غلظت یون هیدروژن است یعنی+ PH = - Log [ H ]I و مقدار آن از 0 تا 14 تعریف شده است . واژه PH از زبان فرانسه و به معنی قدرت اسیدی Pouvoir Hydrogene گرفته شده است .

 

5-- اقدامات آتش نشانی

 قابلیت اشتعال (FLAMMABILITY): استعداد نسبی سوختهای مختلف در احتراق و شعله وری بدون توجه به میزان سوخت می باشد .

 خطرات انفجار یا آتش سوزی: خطرات بالقوه ای است که در خصوص انفجار و یا اشتعال یک ماده وجود دارد ، از قبیل : خطر برگشت آتش ، تولید الکتریسیته ساکن ، انفجار و یا اشتعال در اثر تماس با مواد دیگر و ...

انواع خاموش کننده :

خاموش کننده آبی : این نوع خاموش کننده درآتش سوزیهایی که بوسیله جامدات ایجاد  می شود مورد استفاده قرار می گردد  .

خاموش کننده پودری : این نوع خاموش کننده درآتش سوزیهایی که بوسیله مایعات ایجاد می شود مورد استفاده قرار می گردد  .

خاموش کننده گازی : این نوع خامــوش کننـده درآتش سوزیهایـی که بوسیله الکتریسیته و برق ایجاد می شود  مورد استفاده قرار می گردد 

خاموش کننده فوم : این نوع خاموش کننده درآتش سوزیهایی که بوسیله مایعات ایجاد می شود  مورد استفاده قرار می گردد و همچنین ترکیباتی است که بوسیله نازل یا وسایل تنظیم کننده به جریان آب تزریق می شوند تا جریانی چسبنده و توانا تولید نمایند. کفها معمولا” جهت خفه کردن آتش بویژه آتش مایعات قابل اشتعال بکار می روند .

کفهای اطفاء حریق به چهار دسته تقسیم می شوند: پروتئینه، فیلم گون، مصنوعی و شیمیایی

که هر یک از ‌‌آنها ممکن است به چند زیر گروه دیگر تقسیم گردد مانند: نمونه معمولی، مقاوم الکلی و فلوئور کربن

روش اطفاء  : در این قسمت نحوه صحیح مبارزه با آتش جهت اطفاء بی خطر آن ذکر شده است .

البسه آتش نشان: در این قسمت البسه مناسب جهت آتش نشانان بمنظور حفظ جان آنها بیان شده است .

 

6- روش مقابله با شرایط اضطراری

در این قسمت نحوة عملکرد افراد در مقابله با شرایط اضطراری احتمالی جهت رهائی ازخطرذکرشده است

 

7- روش مقابله و دفع نشتی و ضایعات

در این قسمت  نحوة کنترل و خنثی سازی مواد در هنگام نشتی و یا ریزش و همچنین نحوة جمع آوری ضایعات مواد ذکر شده است .

 

8- خطرات زیست محیطی

در هر صنعتی صرفنظر از اینکه راندمان کار چقدر باشد همواره مقداری مواد زائد وجود دارد که این مواد بایستی بنحوی دفع شوند که اثر مخرب بر محیط زیست نداشته باشند،زیرا این مواد اغلب محتوی مواد شیمیایی ، ارگانیسمهای بیماریزا و دیگر مواد زیان آوری است که پخش آن در محیط سبب انتشار بیماریها و مشکلات بهداشتی و از بین رفتن محیط زیست می گردد . در این قسمت اینگونه موارد ذکر می گردد .

 

9-  اطلاعات مربوط به واکنش ماده

ثبات : خاصیت ثبات  یک مادة شیمیایی در شرایط نرمال ( فشار 1 اتمسفر و دمای 20 درجة سانتیگراد ) می باشد .

پلیمراسیون : یک واکنش شیمیایی است که طی آن و تحت شرایطی هیدروکربنهای مادة غیر اشباع بهم متصل شده و تولید یک ماکرو مولکول می کند

مواد ناسازگار : مشخص کنندة موادی است که با مواد مورد نظر واکنش داده و شرایط انفجاری ایجاد می کند و یا باعث تغییر ماهیت ماده می شوند .

نکته : مواد اکسید کننده که در این قسمت نام برده شده است ، موادی هستند که با تامین اکسیژن لازم سوختن را به سهولت شروع می کنند و به آن ادامه می دهند مانند پراکسید های آلی ، اسیدهای قوی ، بازهای قوی و . .

 

10- خطرات بهداشتی

اثرات حاد : اثراتی که پس از تماس ماده با شخص بصورت آنی ظاهر می شود . در مسمومیتهای حاد تعادل فیزیولوژیکی و یا روانی موجود زنده به سرعت به هم می خورد و فرصتی برای مقابله باقی نمی گذارد .

اثرات مزمن  : در مسمومیت مزمن مادة شیمیایی به مقدار کم و در دفعات طولانی به شخص میرسد و آثار و علائم آن با گذشت زمان ظاهر می شود .

مواد خفه کننده :

خفه کننده ساده : گازهایی هستند که از نظر فیزیولوژیکی بی اثر بوده و بطور کلی با رقیق کردن هوا و اکسیژن موجود در هوای تنفسی باعث افتادن فشار نسبی لازم جهت برقراری اشباع خون از اکسیژن برای تنفس نسوج خواهند شد .

خفه کننده شیمیایی : به علت داشتن اثر شیمیایی ، باعث جلوگیری از عمل حمل اکسیژن توسط خون از ریه ها می شود و همچنین اکسیژنه کردن نسوج ( هر چند هم که خون دارای اکسیژن کافی باشد ) را مختل می کند .

11- کمکهای اولیه

کاربرد ماهرانة اصول پذیرفته شدة درمانی به هنگام وقوع یک سانحه یا بد حال شدن ناگهانی ، با استفاده از امکانات و وسایلی که در آن زمان در دسترس وجود دارد . کمکهای اولیه در حقیقت روشهای درمانی تائید شده ای هستند که در مورد شخص مصدوم تا رسیدن پزشک یا انتقال به بیمارستان ( اگر لازم باشد ) اجرا می شود .

 

12- روش جابجایی و انبارداری

در این قسمت روشهایی جهت جابجایی صحیح و نیز ایمن سازی محل نگهداری کالا بمنظورکنترل وپیشگیری از خطرات موجود بیان شده است .

 

13- اطلاعات کنترلی

در این قسمت روشها ، تجهیزات و تاسیساتی که برای کنترل و نیز پیشگیری از خطرات در محلهای مصرف و یا کاربرد مواد شیمیایی باید به کار رود ذکر شده است سیستمهای ارتینگ ، کولینگ مخازن ، سیستمهای الکتریکی ضد جرقه ، تهویه و ... مثالهایی از این روشها می باشند .

 

14- وسایل حفاظت فردی

در این قسمت وسایل حفاظتی فردی و البسة ایمنی مورد استفاده در هنگام کار با یک مادة شیمیایی خاص مشخص شده است .

 

فیلتر و ماسکهای ضد گاز

 

 

 

 

 

 

ملاحظات

 

رنگ

کاربرد

 

 

نوع

 

 

 

 

قهوه ای

گازهای آلی و بخاراتی با نقطه جوش بالاتر از 65 درجه سانتیگراد

A

 

 یکبار مصرف می باشد

 

قهوه ای

 گازهای آلی و بخاراتی با نقطه جوش کمتر از 65 درجه سانتیگراد

AX

 

 

 

 

خاکستری

گازهای غیرآلی و بخاراتی مانند کلرین ، سولفید و سیانید هیدروژن 

B

 

 

 

 

زرد

گازهای اسیدی ، دی اکسید گوگرد ، کلرید هیدروژن

E

 

 

 

 

سبز

آمونیاک

 

 

K

 

 

 

 

سیاه

منواکسیدکربن

 

CO

 

نباید بیشتر از 50 ساعت مورد استفاده قرار گیرد .

سفید      قرمز

بخارات جیوه

 

 

HgP3

 

 یکبار مصرف می باشد .

      سفید      آبی          

 گازهای نیتروژن ، شامل NO

NOP3

 

 

 

قهوه ای

 

بخارات و گازهای آلی

 

A2

 

 

 

قهوه ای   سفید

بخارات و گازهای آلی ، ذرات معلق و آئروسل

A2P3

 

 

 

قهوه ای خاکستری

بخارات و گازهای آلی ، نیتروژن و گازهای اسیدی

A1B1

 

 

 

 

 

بخارات و گازهای آلی ، نیتروژن ، گازهای اسیدی ، ذرات معلق و آئروسل

A1B1P3

 

 

 

 

 

بخارات و گازهای آلی ، نیتروژن ، گازهای اسیدی ، دی اکسید گوگرد و آمونیاک

A1B1E1K1

 

 

 

 

 

بخارات و گازهای آلی ، نیتروژن ، گازهای اسیدی ، دی اکسید گوگرد ، آمونیاک ، ذرات معلق و آئروسل

A1B1E1K1P3

 

توجه

 

 

 

 

 

 

 

 

ـ اگر فیلترهای گازی دست نخورده نگهداری شوند فقط تا تاریخ ثبت شده آنها کارآیی دارند بجز فیلترهای مخصوص ذرات معلق که محدودیت زمانی برای استفاده ندارند . 

 

ـ از انتخاب درست فیلتر جهت کار مورد نظر مطمئن شوید . به رنگ و برچسب مشخصات آن توجه کنید .

 

ـ از فیلترهای گازی نمی توان بجای فیلترهای ذرات معلق و برعکس استفاده کرد .

 

ـ جهت استفاده ابتدا درپوش آنرا برداشته و به ماسک متصل کنید سپس بوسیله پوشیدن ماسک از قرار گرفتن صحیح آن برروی صورت مطمئن شوید .

 

ـ فیلترها از تاریخ اولین بازکردن درپوش حداکثر تا شش ماه بعد قابل استفاده هستند ( حتی اگر درپوش کاملا” بسته و همچنین دوباره استفاده نشده باشد ) .

 

ـ از این فیلترها در مکانهای بسته ، مخازن ، چاهها ، محلهای نشتی گاز سمی که میزان غلظت اکسیژن در آنها کمتر از 9 % حجمی است ( ماسکهای فیلتردارزمانی بکار می روند که غلظت آلاینده زیر 10 %  حجمی در محیط کار باشد ) ، نبایستی استفاده شود .

 

ـ مدت مجاز برای استفاده از فیلتر به پارامترهای متعددی نظیر نوع آلاینده ، رطوبت نسبی محیط ، غلظت آلاینده و شرایط محیط کاربستگی دارد  .

 

 ـ پایان عمر فیلتر زمانی است که بوی آلاینده را هنگام استفاده استنشاق کنیم البته باید توجه داشت که درباره گازهای   بی بو مثل منواکسید کربن این موضوع صادق نمی باشد .

 

 ـ هنگامی که در محیط ترکیبی از چند آلاینده باشد باید براساس نوع آلاینده از فیلترهای ترکیبی که مناسب برای تمامی آلاینده ها باشد استفاده کرد . 

 

 ـ از ماسکهای فیلتر دار ضد گاز در محیطهایی که نوع آلاینده مشخص نیست و یا تغییرات میزان غلظت زیاد باشد نمیتوان استفاده کرد .

 

 ـ هنگام استفاده از فیلترها هرگاه تنفس به سختی صورت گیرد نشانه فرسودگی و مسدود بودن خروجی یا ورودی فیلتر   می باشد . 

 

ـ فیلترهای سنگین تر از 300 گرم نباید برروی ماسکهای نیم صورت استفاده شوند .

 

ـ فیلترهای سنگین تر از 500 گرم نباید برروی ماسکهای تمام صورت استفاده شوند .

 

ـ از فیلترهای 104  A1B2E2K2NOHgP3CO  برای گازمونوکسیدکربن با ماکزیمم غلظت 0.25% فقط یکبار و بمدت 30 دقیقه قابل استفاده است و این نوع فیلترها همیشه باید درکیسه های پلاستیکی و کاملا” در بسته نگهداری شوند                             

 

ـ کسانیکه حس بویایی آنها ضعیفی و یا حساسیت دارند نباید از این فیلتر ها استفاده کنند .

 

ـ کسانیکه از این فیلترها استفاده می کنند نبایستی دارای ریش باشندزیرا باعث عدم کیپ شدن ماسک روی صورت آنها میگردد .

 

طبقه بندی فیلترهای گازی

 

 

 

 

 

کاربرد

 

بیشترین حد مجازغلظت گاز مضر

نوع

 

فیلترهایی که توانایی جذب کمی دارند

100 ppm

 

Class 1

 

فیلترهایی که توانایی جذب متوسطی دارند

500 ppm

 

Class 2

 

فیلترهایی که توانایی جذب بالایی دارند

100 ppm

 

Class 3

 

طبقه بندی فیلترهای گرد و غبار

 

 

 

 

میزان توانایی

 

کاربرد

 

 

نوع

 

کم

 

 

ذرات جامد معلق

 

P 1

 

متوسط

 

ذرات جامد و مایعات معلق

P 2

 

بالا

 

 

ذرات جامد و مایعات معلق

P 3

 

                             

 

 

 

15- حمل و نقل

سرویس خلاصه شدة مواد شیمیایی :

CAS : Chemical Abstracts Service عددی منحصربه فرد جهت شناسایی هرماده می باشدکه توسط انجمن شیمیایی آمریکا تهیه شده است . ‌

UN NO  : United Nations number عددی برای خطرات بالقوة یا طبقه‌ بندی ماده می باشد که برای آتش نشانان و دیگر واکنشهای اضطراری اشخاص بمنظور شناسایی شرایط اضطراری در طول حمل و نقل ماده  استفاده می شود و از چهار رقم تشکیل شده است .

NA :  North American  عددی است که فقط برای کالاهای در محدودة کانادا و آمریکا استفاده می شود .

UN و NA  اعدادی با استفاده یکسان هستند

Transportation of Dangerous Goods:   TDG معیاری برای طبقه بندی ، حمل و نقل و نحوه صحیح بسته بندی کالاهای خطرناک می باشد .

 

16- سایر اطلاعات

آئروسل Aerosol: عبارت است از تجزیه و پراکندگی ذرات میکروسکوپی مایع یا جامد در حالات گازی شکل از قبیل دود ، مه ، غبار و غیره

علائم هشداردهنده و طبقه بندی آنها

Class 1 : انفجاری

Class 2 : گازها :  متراکم ، مایع ، تحت فشار مایع شده ، خیلی سرد

Class 3 : مایعات قابل اشتعال

Class 4 : جامدات قابل اشتعال - مواد خود اشتعال پذیر ، موادی که با تماس با آب تولید گاز قابل اشتعال می نمایند

Class 5 : مواد اکسید کننده - پراکسید های آلی

Class 6 : مواد سمی و عفونی

Class 7 : مواد رادیو اکتیو

Class 8 : مواد خورنده

Class 9 : مواد خطرناک متفرقه شامل : موادمغناطیسی ، موادی که توانایی آسیب  به هواپیما را دارند ، سایر موادی که ذاتا” مشخصه سمی دارند که نامناسب برای حمل و نقل هوایی هستند مگر آنکه  بصورت  ویژه ای آماده شده باشد.

 

فرمول تبدیل ppm بهmg / m3   :  * ppm / 24.45 = mg / m3 وزن مولکولی ماده

 

 

 

 

 

نمونه MSDS  مواد شیمیایی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل هفتم

عوامل زیان آور شیمیایی در فرآیندهای کشاورزی

 


 
نکات بهداشتی در مورد سموم کشاورزی

زندگی بشر به گیاهان وابسته است و گیاهان را بطور مستقیم و غیر مستقیم مورد استفاده قرار می دهد. گیاهان 95% از منابع غذایی جهان را تشکیل داده و اکثرا" توسط فعالیتهای کشاورزی تولید می شوند که نیاز به سرمایه گذاری ، زمان و اراضی زیادی دارد.

کشاورزان و باغداران برای بدست آوردن محصول از زمین زحمات زیادی می کشند اما حاصل کار آنها مورد هجوم آفاتی مثل حشرات و جوندگان قرار می گیرد. بنابراین مجبورند برای از بین بردن این آفات و بدست آوردن محصول بهتر ، مزارع و باغات خود را سمپاشی کنند.

 

سم چیست؟

سم ماده ای است که برای از بین بردن آفات گیاهی ، حشرات و حیوانات موذی بکار می رود. بنابراین باید بدانیم که سم می تواند از طریق 1- نفس کشیدن2- تماس با پوست بدن 3- از طریق دهان و خوردن وارد بدن شود.


چگونه باید سم را نگهداری کرد:

 هر نوع سمی خطرناک است و باید در محلی دور از دسترس افراد و بچه ها نگهداری کنیم.

 سعی شود محل نگهداری سم مجهز به قفل باشد.

 هیچ وقت سم را در آشپز خانه ، انبار مواد غذایی ، اتاق محل زندگی و یا محل نگهداری حیوانات نگهداری نکنیم.

 سم را باید در قوطی و ظرف مخصوص خودش که برچسب و مشخصات دارد نگهداری کنیم.

 هرگز برچسب و نوشته ی روی ظرف حاوی سم را جدا نکنیم.

 

مهم است بدانیم:

N      کسی که از سم استفاده می کند باید خطرات آن را بشناسد.

N      افرادیکه دارای بیماریهای قلبی ، کلیوی و کبدی هستند نباید در عملیات سمپاشی دخالت داشته باشند.

N      زنان حامله ، افراد مسن و خردسال نباید با سم سرو کار داشته باشند.

N      از ظروف خالی سم نباید برای نگهداری مواد دیگر استفاده کنیم.

N      نکاتی که باید در عملیات سم پاشی به آن توجه کرد:

N      در روزهایی که باد شدید می وزد نباید باغ و مزرعه را سم پاشی کرد.

N      مطمئن شوید در محل سم پاشی مواد غذایی و آب وجود نداشته باشد.

N      همیشه احتمال بدهید که ممکن است در این عملیات کسی مسموم شود بنابراین آمادگی لازم و وسایل ضروری را فراهم نمائید.

N      مطمئن شویدافراد دیگری به غیر از خودتان در محل سم پاشی حضور نداشته باشند.

N      قبل از تماس با سم و وسایل سمپاشی از دستکش پلاستیکی ، لباس پلاستیکی که تمام بدن را بپوشاند ، چکمه لاستیکی ، عینک دور بسته با شیشه ساده ، کلاه مناسبی که موها را بپوشاند و از ماسک فیلتر دار و یا پارچه تمیز مرطوب جلوی دهان استفاده کنید.

N      نوشته ی روی ظرف سم را مطالعه کنید و مطابق دستور ، مقدار توصیه شده را استفاده کنید.

N      برای آماده سازی سم از تماس مستقیم دست جهت مخلوط کردن آن خودداری کنیدو از وسیله ای مانند چوب برای این کاراستفاده نمایید .

N      در هنگام سم پاشی پشت به باد ایستاده باشید.

N      در هنگام سم پاشی از خوردن و آشامیدن و حتی سیگار کشیدن خودداری کنید.

N      پس از تمام شدن کار سم پاشی مقادیر اضافی سم را به ظرف مخصوص خودش برگردانید و درب آن را محکم کنید.

N      ظروف خالی شده را جمع آوری و در محل مناسبی دفن کنید.

N      دستگاه سم پاش را بشویید و آب آن را در محل مناسبی بریزید.

N      ظرف سم را دوباره به محل نگهداری منتقل کنید.

N      پس از تمام شدن کلیه کارها ، لباس کار را از بدن خارج کنید و آنها را در محل مناسبی بشویید و سپس در محل مناسبی نگهداری کنید.

N      اجازه ندهید حداقل 3 تا4 ساعت پس از سمپاشی کسی به محل سمپاشی وارد شود.

N      اگر در موقع سمپاشی به هر شکلی سم روی پوست بدن ریخت فورا" آن محل را با آب فراوان و صابون بشویید.

N      اگر موقع سمپاشی مقداری سم به چشم پاشیده شود فورا" چشم را با آب زیاد و بدون صابون بشویید.


کمکهای اولیه و درمانی به فرد مسموم:

تشکیلات لازم برای مرکز درمانی باید زیر نظر پزشک محلی به وجود آید تا وی بتواند در حالات مسمومیت برخورد فوری داشته باشد همچنین باید پادزهرها و سایر داروهای لازم برای چنین درمانگاهی موجود و دائما" تحت نظر باشد. دستورالعملهای اولیه و معالجات پزشکی در برگه مشخصات محصول داده می شود.

اگر در هنگام سمپاشی و یا بعد از آن فردی به علت بی احتیاطی خود و یا دیگران دچار مسمومیت شودو علائمی مانند سرگیجه ، حالت تهوع و استفراغ ، دل درد ، رنگ پریدگی ، دل پیچه ، عرق کردن و خواب آلودگی را مشاهده کنیم. باید :


 
فورا" مسموم را از محل وجود سم به هوای آزاد منتقل کنیم.

 کمک می کنیم مسموم به راحتی نفس بکشد. اطراف او را خلوت کرده و اگر چیزی در دهان دارد خارج می کنیم.

 مسموم را در حالت استراحت گرم نگه می داریم.

 از مسموم و اطرافیان او می پرسیم که با چه ماده ای تماس داشته است.

 سعی کنیم مشخصات سمی که فرد را مسموم کرده همراه داشته باشیم.

 فورا" مسموم را به اولین مرکز بهداشتی درمانی می رسانیم و اطلاعات خود را در اختیار پرسنل بهداشتی قرار
 می دهیم
.

 

بیماریها و عوارض ناشی از گرد و غبار گیاهی و غلات:

اکثر گرد وغبارهای گیاهی به علت درشتی ذرات در قسمت های فوقانی دستگاه تنفس ( بینی حلق نای نایژه ) گرفته می شود. با این وجود ذرات کوچکتر که قادر به رسیدن به حبابچه های ریوی می باشند در برخی مواقع سبب بوجود آمدن برونشیت های حاد و مزمن ، آمفیزم و حتی برونکوپنومونی و یا برونشکتازی و فیبروز ریه می گردند ضمنا" بایستی توجه داشت که آلودگی گرد و غبارهای گیاهی به باکتریها و قارچها در تشدید عوارض حاصله اهمیت بسزایی را دارا می باشد. به عبارت دیگر ممکن است گردوغبار از گیاهان سمی بوجود آمده و هوای محیط را آلوده کنند.

گرد و غبار دانه های غلات و حبوبات:

محققین بیشماری بالا بودن میزان بیماریهای تنفسی را در کشاورزانی که با دانه های غلات و حبوبات سرو کار داشته و در نتیجه در معرض گرد و غبار حاصله از این مواد هستند گزارش کرده اند .

استنشاق گرد و غبار غلات سبب تحریک مخاط گلو ، بینی ، چشم و مجاری فوقانی تنفسی گردیده و در نتیجه سبب بوجود آمدن علائمی چون عطسه ، سرفه ، سوزش مخاط بینی و گلو و بالاخره در نتیجه تماس مستمر ، باعث تنگی نفس میگردد. ضمنا" در اشخاص حساس این گرد و غبارها ممکن است موجب یک نوع کهیر یا بثورات خارش دار نیز بشوند.

 

بیماری ریه دهقانان:

این عارضه در اثر استنشاق گرد و غبار یونجه و سایر مواد آلی مشابه که در اثر رطوبت ، مرطوب شده و توسط قارچها پوشیده شده اند عارض می گردد. از عوارض بیماری ، سرفه ، تب و تنگی نفس قابل ذکراست.


آسم گندم:

گرد وغباری که از جابجا کردن و کار با گندم و غلات حاصل می شود ممکن است در بعضی مواقع خیلی زیاد بوده و در کشاورزان ایجاد عوارضی شبیه آسم نماید. کسی که برای اولین بار در داخل چنین گرد وغبارهای غلیظی قرار گیرد ایجاد سوزش و خارش در گلو و بینی خود خواهد نمود ولی افرادی که دائما" در این محیط کار می نمایند نسبت به این نوع گرد و غبارها نوعی تحمل از خود نشان می دهند.

 

 

 

 

 

 

فصل هشتم

آیین نامه کارهای سخت و زیان آور

 

( مصوب 29/9/1371)

ماده 1- کار سخت و زیان آور کارهایی است که در آنها عوامل فیزیکی ، شیمیایی ، مکانیکی و بیولوژی محیط کار غیر استاندارد بوده که در اثر اشتغال کارگر تنشی به مراتب بالاتر از ظرفیتهای طبیعی(جسمی و روانی) در وی ایجاد می گردد که نتیجه آن بیماری شغلی و عوارض ناشی از آن می باشد.

تبصره کارهایی که درآن عوامل و شرایط محیط کار به دلیل نقص یا عدم استفاده از امکانات فنی و مهندسی و موازین پیشگیری غیر استاندارد باشد چنانچه با رفع نقص و یا بکارگیری امکانات فوق بتوان این عوامل را به حد استاندارد و مجاز رسانید جزء کارهای سخت و زیان آور محسوب نمی گردد .

تشخیص این امر به عهده کمیته ماده 18 این آیین نامه خواهد بود .بر این اساس کارهای سخت و زیان آور به شرح مواد آتی خواهد بود .

 

ماده 2- کار در معادن اعم از تحت الرضی یا سطح الارضی که ایجاب می نماید کارگران در تونلها و راهرو های سرپوشیده به استخراج بپردازند .

تبصرهکار استخراج شامل جدا کردن یا منفجر ساختن مواد از سطح کار حمل مواد عملیات مربوط به انفجار، اداره تآسیسات آب و برق در داخل معدن و به طور کلی هر گونه مباشرت و نظارتی که ایجاب نماید کارگر در تونلها، راهروها یا میله ها ی معدن انجام وظیفه نماید ، می باشد .

 

ماده 3- حفر قنوات و چاهها و فاضلاب ها و تونلهای زیر زمینی و کار در مخازن سر بسته .

ماده 4- تخلیه و حمل مواد مذاب از کوره های مشغول بکار و کار مستمر در مجاورت کوره های ذوب بنحوی که کارگر در معرض مستقیم حرارت یا بخارات